Interpolationenforschung

Justinianus kondigt de codificatie van het Romeins Recht aan. Miniatuur uit de Mainzer editie van 1477, waarvan een exemplaar (vastgebonden aan een ketting) is te zien in de Librije van de Walburgiskerk in Zutphen.
15 november 2020

Een van de fundamenteelste vormen van oudheidkundig onderzoek is de tekstconstitutie: het zo goed mogelijk benaderen van de oorspronkelijke tekst van onze antieke bronnen. Daarbij worden middeleeuwse handschriften vergeleken en aan de hand van fouten wordt gekeken wie wat van wie heeft overgeschreven. Zo kunnen verloren gegane handschriften worden gereconstrueerd en die kunnen op hun beurt worden gebruikt om nog oudere handschriften te reconstrueren. U leest er hier meer over of u kunt dit filmpje bekijken.

Maar er is nog een probleem: wat als de gereconstrueerde tekst zélf al aanpassingen bevat ten opzichte van een ouder origineel? Neem de Digesten, de vijftig delen tellende verzameling van Romeins juristenrecht. Keizer Justinianus, die het in de zesde eeuw n.Chr. liet optekenen, eiste ook dat tegenspraken werden verwijderd, dat verouderde passages werden gewied en dat onvolkomenheden werden weggewerkt. We hebben dus te maken met een bewerkte, vroeg-Byzantijnse uitgave van opinies van oudere juristen. Zulke bewerkingen heten interpolaties en oudheidkundigen hebben veel energie besteed aan het opsporen van zulke aanpassingen en het reconstrueren van de oorspronkelijke tekst.

Dit is de zogenaamde Interpolationenforschung en wie zich bezighoudt met Romeins Recht doet er nog altijd goed aan te kijken in de Index Interpolationum van E. Levy en E. Rabel uit 1929, dat een overzicht biedt van alle destijds vermoede interpolaties. Zo zijn formules als sed et si (“maar ook als”) en et si quid simile (“en iets dergelijks”) vrij typerend voor het laatantieke juristenproza. Dit is een vrij mechanische aanpassing, zoals ook de omrekening van geldbedragen van de klassieke denariën en sestertiën naar laatantieke valuta vrij mechanisch lijkt te zijn gebeurd. Erg verontrustend zijn deze aanpassingen niet.

Er zijn echter ook ingrijpender verdenkingen geweest, waarbij complete juridische bepalingen werden geschrapt als latere toevoeging of aanpassing. Als in de Digesten een oordeel van de jurist Servius (eerste eeuw vóór Christus) is overgeleverd over een situatie die pas in de derde eeuw ná Christus actueel werd, is dat vanzelfsprekend hoogst verdacht. Dat voorbeeld is niet denkbeeldig: er is een Digestenpassage waarin hij verwijst naar schade, toegebracht door passerende legers, en men heeft aangenomen dat dit een verwijzing was naar de militaire anarchie uit de Crisis van de Derde Eeuw. Een interpolatie dus.

Het probleem is hier dat het oordeel “dit is een toevoeging” grotendeels (en ik zou zeggen: welhaast per definitie) afhankelijk is van wat een onderzoeker over de oude wereld denkt te weten. In dit geval is het weerlegd toen een voorjustiniaanse tekst opdook waarin Servius’ eigen woorden werden geciteerd en het bleek dat de samenstellers van de Digesten het origineel vrij nauwkeurig hadden overgenomen. Wie de Index Interpolationum gebruikt, zal toch eigenlijk ook een overzicht moeten hebben van sinds 1929 gepubliceerde juridische papyri. Ik weet niet of dat er is.

Wat ik hier schrijf is overigens van toepassing op elke antieke tekst.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Skaras of Arar? (1)

De Romeinse historicus Livius en zijn Griekse voorganger Polybios stemmen soms woordelijk overeen. Ik heb het voor Hannibals tocht over Read more

De vier families van de Koran

Ik heb al vaker geblogd over de Lachmannmethode: de methode waarmee de vervaardigers van een tekstuitgave door middel van schrijffouten of Read more

Lectio difficilior

De Lachmannmethode is de methode waarmee filologen vaststellen hoe antieke teksten, die we vooral kennen uit middeleeuwse handschriften, er precies Read more

Conjecturen en kritische apparaten

De Lachmannmethode is de methode waarmee filologen vaststellen hoe antieke teksten, die we vooral kennen uit middeleeuwse handschriften, er precies Read more