Individu en proces

14 november 2020

Het bovenstaande screenshot haalde ik van de website van de Evangelische Omroep. Als historicus krijg ik hiervan een acute hartverzakking. De steen des aanstoots is dat ze de reformator presenteren als de eerste beweger van de Reformatie. Dat is hij evident niet.

Het was in het laatmiddeleeuwse West-Europa algemeen bekend dat de kerk, die op een bepaald moment drie pausen had, dringend toe was aan hervorming. Er was een conciliaire beweging, die de macht wilde leggen bij het concilie, dat als een soort Staten-Generaal moest optreden. Veel van de ideeën die Luther zou uitdragen, zijn al te vinden bij John Wyclif, Geert Groote en Johannes Hus. Er was onderzoek gedaan naar de grondtalen van de Bijbel. Savonarola had de terugkeer naar apostolische armoede verkondigd. Zwingli had benadrukt dat mensen alleen door geloof en genade konden worden gered, en niet door goede werken, waarvoor hij geen aanwijzingen meende te vinden in de Bijbel. (Hij kon natuurlijk niet profiteren van de Dode Zee-rollen, zodat hij Paulus wel verkeerd uitleggen moest.) Dat was in 1515, twee jaar voordat Luther met zijn vijfennegentig stellingen een geleerde discussie opende. In 1520 zou Luther breken met Rome. Niet als eerste, al is dat een beetje een kwestie van definitie,  maar in elk geval met ideeën die nauwelijks nieuw waren te noemen.

Mijn punt is: Luther was onderdeel van een proces dat al veel eerder had ingezet. Zijn verdiensten als megafoon van de hervorming en als vertaler staan buiten kijf, maar je kunt hem niet aanduiden als de “eerste beweger”. In feite gaat het hier om de rol van het individu als verklaring van de geschiedenis. Dat is een oude bekende, waarin twee paar begrippen tegenover elkaar staan.

Het ene begrippenpaar is dat van ontologisch individualisme en ontologisch holisme. Dit zijn sjieke woorden om aan te geven dat er alleen individuen zijn of dat er ook iets bestaat dat groter is dan het individu. Ik denk dat processen als verstedelijking, staatsvorming, ontkerkelijking en alfabetisering én goed te documenteren zijn én eigenschappen hebben die niet zijn te herleiden tot individuele betrokkenen.

De discussie flakkert soms nog weleens op, maar in elk geval de eindexamentermen van het Nederlandse geschiedenisonderwijs veronderstellen dat er meer is dan alleen het eenzame individu. Hetgeen ons brengt bij het tweede begrippenpaar: methodologisch individualisme versus methodisch collectivisme. Dit keer gaat het om de vraag of zo’n bovenindividueel iets – een structuur, een proces – ook gebeurtenissen kan bewerken. Anders geformuleerd, gaat er causale werking van uit?

Een methodisch individualist zou kunnen beweren dat de Eerste Wereldoorlog begon doordat Gavrilo Princip in Sarajevo de Oostenrijkse kroonprins Franz Ferdinand doodschoot. Dat is in elk geval hoe het “op deelnemersniveau” is ervaren. Maar het is op zijn best een deel van het totale plaatje. Zo speelde eveneens een rol dat de grote mogendheden destijds diplomatie steeds meer gingen beschouwen als een zero sum game (waarin de winst van de een het verlies was van de ander): een proces dus waarin steeds minder waarde werd gehecht aan het idee dat je ook allebei profijt kon hebben van een overeenkomst. Een ander punt is dat steeds grotere delen van de wereld door de koloniale machten waren verdeeld, waardoor er steeds minder koloniën te verdelen waren die konden dienen als bliksemafleider voor spanningen in Europa. Nog een proces dus, bovenindividueel, dat helpt verklaren waarom het in 1914 gruwelijk verkeerd ging.

Dit geldt ook voor het proces van afbrokkelend kerkelijk prestige in de Late Middeleeuwen. Wat de motor achter dit proces ook moge zijn geweest, het was in elk geval niet Luther.

Dat de EO hem desondanks typeert als “eerste beweger” betekent dat men in feite een vroeg-negentiende-eeuwse visie heeft op de rol van “grote mannen” in de geschiedenis. Dit is te absurd voor woorden. Het is alsof de EO niet op de hoogte is van het bestaan van atomen, non-euklidische meetkunde, plantencellen, de hoofdwetten van de thermodynamica, de erfelijkheidsregels van Mendel, de wetten van Maxwell, de Van der Waals-krachten, virussen, radioactiviteit, kwantummechanica, relativiteitstheorie, supergeleiding en nog zo het een en ander. Ongetwijfeld nemen de mensen van de EO die inzichten wél serieus, dus waarom negeren ze ruim anderhalve eeuw geschiedwetenschap?

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Nepklassieken

Zoals de trouwe lezers van deze blog weten, was ik dit voorjaar in Albanië en omdat we de reis eindigden Read more

Verkeerd geleerde historische lessen

Vorige week overleed Donald Kagan. De in Litouwen geboren Amerikaanse classicus is de auteur van een van de aardigste inleidingen Read more

De Zeevolken: meer problemen

In de vorige vier stukken (één, twee, drie, vier) over de Zeevolken heb ik uitgelegd dat het bewijsmateriaal een consistent Read more

Archeologische luchtfotografie en satellietfotografie

De Eerste Wereldoorlog zag de inzet van allerlei nieuwe wapens: vlammenwerpers, duikboten, tanks en vliegtuigen. Die laatsten dienden niet alleen Read more