Illegale oudheden

ArcheoHotspots zijn ook leuk voor kinderen.
12 november 2020

Een maand of wat geleden kreeg ik een vriendelijke brief van iemand die oudheden verzamelde en deze blog volgt. De keuze voor een ouderwets medium vond ik leuk en volgers vind ik ook altijd leuk, dus ik was meteen in een goed humeur. Hij noemde een gemeenschappelijke kennis uit de kunsthandel, wat ik een leuke introductie vond, en wilde me zijn collectie eens tonen, wat ik ook al leuk vond. Meer specifiek vroeg hij alvast mijn aandacht voor enkele papyri die hij lang geleden had aangekocht. Hij wist dat ik daarin geïnteresseerd zou zijn – in papyrologie zit momenteel immers nogal veel oudheidkundig nieuws – en wilde er eens met me over praten.

Zoals te verwachten werd het een aangename middag. Het is altijd fijn als een verzamelaar vertelt, want zo iemand heeft zijn hart erin liggen. Herinneringen hoe hij meteen verliefd was geworden op een mooi Romeins beeldje. Reisverhalen. Een anekdote over een vervalsing. Foto’s van voorwerpen die hij ooit had bezeten maar weer had verkocht.

Papyri

En de papyri dus. Ik schrijf er regelmatig over want die laboratoriumtechnieken zijn voor een deel uitgevonden na mijn studietijd en omdat de universiteiten geen opfriscursussen aanbieden, moet ik het zelf uitvinden. Wat ik gelukkig leuk vind. Het gebeurt me niet vaak dat ik zo’n tussen perspex geplaatst stuk in handen heb. Nog even afgezien van het feit dat mijn Grieks en Latijn niet geweldig zijn en ik überhaupt geen Koptisch beheers, lees ik zulke teksten niet vlot omdat antieke auteurs zich niet bekreunden om spaties, komma en punten. Dus ik was blij toen mijn gastheer me hielp een kleine snipper te ontcijferen: een paar woorden, geschreven in uitblekende inkt, die in deze volgorde ook voorkwamen in het Nieuwe Testament.

Je moet wel heel weinig verbeelding hebben om je niet voor de geest te halen hoe ergens in Egypte of Syrië iemand de tekst heeft voorgelezen aan zijn buren, die niet konden lezen en schrijven. Wat zouden ze hebben gedacht van de verhalen van vissers uit Galilea? Het is fascinerend met zo’n stukje papyrus even contact te hebben met mensen van 1700 jaar geleden.

Van papyrus tot publicatie

Mijn gastheer had een boeiend voorstel. Deze papyrus was nog niet uitgegeven en het leek hem aardig om aan te sturen op een wetenschappelijke uitgave. De eerste vertaling was er dus al en hij grapte dat hij het leuk zou vinden als zijn naam voortaan zou staan vermeld in de lijst van gebruikte papyri als er ooit een Nestle-Aland 29 zou zijn. Zou het niet leuk zijn als ik hierover zou bloggen? Hij wilde een paleograaf vragen ernaar te kijken, en dan kon ik iets schrijven over hoe zo’n geleerde een handschrift analyseerde. Daarna wilde hij het naar het lab sturen en dan kon ik schrijven over de tests. En over de uitkomsten natuurlijk. Tot slot wilde hij de tekst opsturen naar een wetenschappelijk tijdschrift en het zou voor mij interessant zijn te beschrijven wat zo’n redactie ermee deed. Zo zou ik een aantal blogjes hebben en als de reeks voltooid was, kon er nog eens een stuk over in Hermeneus.

Eigenlijk vond ik dat een ontzettend geestig idee het hele proces eens te beschrijven en mijn eerste reactie was ja. U merkt dat ik inderdaad ben gaan schrijven want ik begrijp zijn plezier. Toch zal dit ook meteen het laatste stukje zijn.

Provenance

Misschien herkent u het probleem al dat mijn gastheer, open kaart spelend, zelf ter tafel bracht: er was geen provenance. Hij had het fragment lang geleden in een ver land gekocht, vóór hij wist dat dit niet legaal was. Hij zat er nu mee in zijn maag en wilde het goedmaken door de wetenschappelijke uitgave.

Met illegale handel moet je niet te maken willen hebben maar natuurlijk begon ik voor mezelf smoezen te bedenken waarom ik die reeks stukjes tóch zou schrijven. Dat dit fragment op de zwarte markt was gekocht, tja, dat was al gebeurd en daar kon ik niets meer aan doen. En waarom misgunde ik een arme Egyptische of Syrische boer, levend in een land met een autoritair regime, zijn geld en zijn kleine overwinning op het repressieve systeem?

Ik kende de antwoorden en mijn gastheer had er begrip voor Door illegale voorwerpen te kopen en uit te geven, oefen je immers vraag uit en houd je het systeem in stand. En het is heel simpel: voor elk illegaal voorwerp dat je, zoals mijn gastheer hoopte, voor de wetenschap kunt redden, gaan er tien verloren.

Prijsopdrijving

Er is nog iets. Du moment dat een illegaal verworven voorwerp wordt beschreven in een wetenschappelijk tijdschrift of in Hermeneus of op een blog, wordt het in de kunsthandel meer waard. De Ethische Code van de Nederlandse Archeologie, die relevant is als het gaat om het materiële aspect van een antieke tekst, is er zeer duidelijk over dat een oudheidkundige daar part noch deel aan moet hebben.

Om – met instemming van mijn gastheer – wat grote woorden te gebruiken: er is sprake van diefstal van erfgoed, mijn gastheer heeft zich in zijn enthousiasme ongewild schuldig gemaakt aan heling en als ik erover zou publiceren ben ik medeplichtig omdat ik de prijs heb helpen opdrijven. Ik heb het nog even nagevraagd bij een jurist, maar zo liggen de kaarten.

ArcheoHotspots

Laatste punt. Reisleiders wijzen er altijd op dat de aankoop van oudheden in oosterse landen niet is toegestaan en leggen ook uit waarom. Dat is echter pas zo sinds de plundering van het museum in Bagdad. Het kan best zijn dat u voor 2003 ergens oudheden hebt gekocht en daar, net als mijn gastheer, enigszins mee in uw maag zit.

Mijn advies: neem contact op met een van de ArcheoHotspots. Dat is zeg maar het spreekuur van een archeoloog. Die kan u een allereerste indicatie geven of het voorwerp überhaupt echt is en adviseren wat ermee valt te doen. U hoeft niet bang te zijn dat u de politie op uw dak krijgt. Mijn gastheer liet me onlangs weten dat hij in een codicil heeft vastgelegd dat zijn papyrus na zijn dood terug moet naar het land van herkomst. Dat is een elegante oplossing.

Voor het overige hebt u hier vijf verdraaid goede redenen om in het buitenland geen oudheden te kopen.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Roofkunst

Ruurd Halbertsma is conservator in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Ik vermoed – en hieruit mag u afleiden dat Read more

Erfgoeddelicten

Kijk, het is zo ingewikkeld niet. Mensen willen allemaal verschillende dingen en als ze die dingen ook allemaal gaan doen, Read more

Vergelijkingen en relevantie

In mijn vorige stukje vertelde ik dat de Oudheid voor ons relevant kan zijn, maar wees ik er ook op dat als Read more

Continuïteit en relevantie

Sommige antieke teksten illustreren aspecten van de oude wereld die hun invloed lange tijd, soms zelfs nog steeds, hebben doen Read more