Hypothese en hulphypothese

Gezichtsmasker van een Romeinse helm, gevonden te Kalkriese
28 juni 2021

Niet ver ten noorden van Osnabrück ligt het dorpje Engter met daarnaast een plek die Kalkriese heet. Archeologen hebben daar een enorme hoeveelheid Romeinse militaria aangetroffen, gelegen tussen een moeras en de resten van een aarden wal op een heuvel. Wie op een landkaart van oost naar west kijkt, ziet de vondsten in een soort rechte lijn liggen tot hij aankomt bij het smalle stuk tussen wal en moeras. Daarvandaan waaieren de vondsten in twee richtingen uit: naar het noordwesten en naar het zuidwesten.

Engte

Al jaren wordt deze plek geassocieerd met de Slag in het Teutoburgerwoud in het najaar van 9 n.Chr. De Romeinen kwamen uit het oosten, moesten hier langs het moeras en werden vanachter de wal bestookt door Germaanse krijgers. De legertros viel uiteen: een groep ging naar het noordwesten, de andere naar het zuidwesten. De vondsten duiden op de aanwezigheid van voetvolk, ruiters, administratief personeel en vrouwen. De naam “Engter” is een letterlijke vertaling van het eerste woord van Saltus Teutoburgiensis, want saltus betekent niet alleen “woud” maar ook “weide”, “pas” of (in dit geval) “engte”. Het Teutoburgerwoud is dus geen woud en pollenonderzoek heeft bevestigd dat er weinig bosvegetatie was.

Een belangrijke correctie op het bovenstaande verhaal was, nog niet zo lang geleden, dat de wal niet door de Germanen was gebouwd om de Romeinen onder vuur te nemen, maar dat het de zijkant was van een Romeins kamp. Het bewijs bestond uit 200 zilverstukken, gevonden ten zuiden van de wal – dus in een door Romeinen beheerst gebied. Dit is inmiddels verder gecompliceerd door een tweede wal achter de eerste wal. We weten domweg nu niet wat dit alles betekent.

LPA

Er is nog een ander probleem: er is een zwaard gevonden met daarop de letters LPA, Legio Prima Augusta, dat later I Germanica zou heten. De legioenen die met generaal Varus ten onder zijn gegaan in de Teutoburger Engte zijn XVII, XIIX en XIX.

Eén oplossing van het probleem is dat dit zwaard hier is verloren door een latere bezoeker. Het Eerste Legioen is inderdaad in de Teutoburger Engte geweest, namelijk toen prins Germanicus er terugkeerde om de doden te begraven. Dus deze hypothese is welbeschouwd zo vreemd niet. Een andere hypothese is dat een soldaat was overgeplaatst. Of dat LPA iets anders betekent. Lucius Postumius Albus bijvoorbeeld.

Hypothese en hulphypothese

Wat we hier in feite zien, is dat we een goede hypothese hebben – Kalkriese maakte deel uit van de gevechten in 9 n.Chr. – en wat conflicterend bewijsmateriaal. In de praktijk is één aanwijzing voor het tegendeel meestal onvoldoende om een goede hypothese op te geven. Je stelt liever een hulphypothese op. Vergelijk het met natuurkunde: de baan van Mercurius is niet te verklaren met de wetten van Newton, maar geen natuurkundige piekerde erover die opzij te schuiven. En uiteindelijk bood Einstein de verklaring.

Zo is het ook hier: om de hypothese dat Kalkriese iets van doen heeft met de gebeurtenissen in het jaar 9 op te geven, is méér nodig dan een zwaard met de letters LPA. We ruimen conflicterende informatie op met een hulphypothese en pas als we dat al te vaak moeten doen, wordt het tijd om écht na te denken.

De tijd zal het leren. En er wordt nog volop gegraven. Een handig overzicht stond afgelopen weekend in de Frankfurter Allgemeine.

Deel dit blog:
Domitianus en de christenen

Domitianus (Italica) Twee weken geleden schreef ik over de Fiscus Judaicus, de door keizer Vespasianus ingevoerde en door zijn zoon Read more

Domitianus en de joden

Ik had het vorige week over de rol van keizer Domitianus (r.81-96) bij het schisma tussen christendom en rabbijns jodendom. Read more

Domitianus en de Fiscus Judaicus

Op zondag blog ik meestal over het Nieuwe Testament en ik was blijven steken bij de Bergrede. Ineens realiseerde ik Read more

Romeinse wegen

Een boek waaraan je zelf hebt meegewerkt, dat kun je natuurlijk niet recenseren. Als je iets positiefs zegt, sta je Read more