Historische hernoemingen

Artemis en Apollo doden de kinderen van Niobe (Glyptothek, München)
28 juli 2021

Een paar weken geleden deed iemand me een oud kinderboek cadeau, gewijd aan Jan Pieterszoon Coen. Degene die het me gaf, vroeg zich af hoe lang de Coentunnel nog Coentunnel zou heten en we vroegen ons af of de Coentunnel wel was vernoemd naar de Slachter van Banda. En we hadden het erover dat we eigenlijk niet goed wisten wat we ervan moesten denken. Ja, dat de Amsterdamse Stalinlaan in 1956 is omgedoopt tot Vrijheidslaan, dat was wel logisch. want Stalin was niet alleen een tiran maar er was ook voldaan aan de voorwaarde dat mensen dat wisten. Er moet enig historisch bewustzijn bestaan, er moet enige ijking van historische feiten aan eigentijdse normen zijn, voordat het gaat schuren en een straat wordt hernoemd. Het Vondelpark wordt pas hernoemd als meer mensen Hierusalem verwoest kennen.

Griekse mythen

Ik was het gesprek eigenlijk alweer vergeten toen ik gisteren, dinsdag dus, eraan dacht dat het Apolloproject is vernoemd naar een Grieks-Romeinse godheid die een stuk of wat verkrachtingen op zijn geweten heeft. Nooit eerder bij stilgestaan. Het huidige Artemisproject is vernoemd naar de zus van Apollo, die erop toezag dat de jager Aktaion door zijn eigen honden werd verscheurd. Broer en zus moordden ook de kinderen van Niobe uit, zes meisjes en zes jongens.

En nu we toch in hoger sferen zijn: het sterrenbeeld Orion is vernoemd naar een jager die probeerde Artemis te verkrachten (zodat die godin ook deze sterveling vermoordde). Het sterrenbeeld Herakles gedenkt iemand die zijn eigen kinderen doodde. Kefeus en Kassiopeia waren bereid hun dochter te laten verslinden door een zeemonster. En zo kunnen we nog wel even doorgaan.

Ik denk echter niet dat iemand het Artemisproject en de sterrenbeelden een andere naam wil geven. Misschien is dat omdat het niet gaat om historische feiten maar om mythen. Toch is dat wel wat vreemd, want verkrachtingen en moorden zijn geen zaken die we moeten vereren met een vernoeming, of het nu fictie is of feit.

Hernoemingen

Ik schrijf dit niet omdat ik het hernoemen van straten, tunnels en pleinen wil hekelen door een reductio ad absurdum. Ik heb er weinig bezwaar tegen straten andere namen te geven, al denk ik ook dat geen mens ooit zal kunnen voldoen aan de ethische normen die de toekomst stelt.

Zelf zou ik daarom liever voor uitleg kiezen, zoals de gemeente Hoorn heeft gedaan met het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen: een bord met toelichting dat er, naar onze normen, gruwelijke dingen zijn gebeurd tijdens het koloniaal bewind. Maar ik zal er de barricaden niet voor betrekken. Als veel mensen er echt moeite mee hebben en als ze zich niet baseren op evidente onwaarheden, heb ik weinig bezwaar tegen het aanpassen van een straatnaam of een monument.

Ik meende zo het zinvolle van twee standpunten te erkennen. Nooit had ik gedacht dat ik zélf nog eens op het idee zou komen dat een straatnaam écht niet langer kan. Maar verhip: die is er toch. Utrecht blijkt een Alexander-de-Grotelaan te hebben. Er is onlangs een ontploffing geweest.

Alexander de Grote

Zo te zien is de wijk aangelegd in de jaren vijftig, toen het oude, door de Britse classicus W.W. Tarn geopperde idee nog bestond van Alexander de Grote als de stralende veroveraar die wilde dat alle volken verbroederden. Dat was ook een tijd waarin de Griekse cultuur nog werd beschouwd als uniek, creatief, verheven. Dat was toen al achterhaald en is het nog altijd.

Ernst Badians artikel “Alexander and the unity of mankind” (in Historia 7, 1958) vernietigde de reputatie van zowel Alexander als Tarn en is eigenlijk nooit weerlegd. Er is weinig heroïsch aan de massale kruisiging van mensen op het strand van Tyrus, aan de marteling en dood van een vijandelijke commandant, aan de executie van een wetenschapper, aan de vernietiging van de zoroastrische heiligdommen, aan het schijnproces tegen Filotas, aan de deportaties in Centraal-Azië, aan de moord op Kleitos, aan de executie van minderjarige pages, aan de moord op mensen die zich hadden overgegeven in de Swatvallei, aan de genocide in de Indusvallei, aan de massamoorden in de Zagros. Er stond ook weinig positiefs tegenover – de vrouwen in het door Alexander de Grote veroverde Egypte verloren hun gelijke rechten, de Babyloniërs maakten kennis met de “ladder der ondervraging” ofwel pijnbank. Moderne wetenschappelijke publicaties hebben titels als Alexander, killer of men (door David Lonsdale). Ik schreef al eens over Frank Holts boek over Alexanders massale plunderingen.

Excess empirical content

Dit is niet een kwestie van “de ene visie tegenover de andere visie”. De door Badian naar voor gebrachte visie is gebaseerd op meer data, legt meer verbanden en heeft dus excess empirical content. Het hedendaagse debat spitst zich toe op de interpretatie van de aard van het geweld. Sommige wreedheden, zoals de naargeestige executie van Bessos, waren niet het verzinsel van een sadistische geest, maar stonden in een Iraanse traditie. Daarover valt inderdaad te discussiëren, maar niemand ontkent de gebeurtenis. Alexander was geen visionair die de eenheid van de volken wilde; hij was een nietsontziende veroveraar, met alle wreedheden van dien.

Utrecht heeft, op een moment dat dit nog kon, een straat naar een tiran vernoemd. Vermoedelijk weet ik, als auteur van een boek over Alexander de Grote, iets te veel om er onbevangen naar te kijken, maar er zijn voldoende mensen die het ook weten. Dit schuurt behoorlijk en eigenlijk zou een straat, vernoemd naar een massamoordenaar, van naam moeten veranderen.

Je kunt hooguit tegenwerpen dat het allemaal zó lang geleden is dat het quasi-mythologisch is. Dan zeg je in feite dat de Oudheid irrelevant is. Dat mag. Maar het is niet de visie van de gemeente Utrecht, die miljoenen heeft geïnvesteerd in een prachtig Romeins museum in de nieuwbouwwijk Leidsche Rijn. Het is van tweeën één: óf je vindt de Oudheid niet belangrijk, geeft geen miljoenen uit om mensen er kennis meet te laten maken en laat straatnamen ongewijzigd, óf je vindt reflectie op het verleden wel zinvol en plaatst een bord in de Alexander-de-Grote-laan dat de gemeente Utrecht genocide, verkrachting en kindermoord afkeurt.

Deel dit blog:
Geld, cultuur en welzijn (2)

Reconstructie van een inscriptie (op naam van Plinius de Jongere) met een schenking aan de stad Como (Museo nazionale della Read more

Geld, cultuur en welzijn (1)

Het Romeinse Rijk behoorde tot de grootste, rijkste en meest stabiele rijken in de wereldgeschiedenis. Hoe valt het economisch succes Read more

De Green-collectie, het recht en zijn manke loop

Langzaam komt het einde in zicht voor een van de schandalen die de oudheidkunde momenteel teisteren. En wat in zicht Read more

De Bergrede (12): De andere wang

Sint-Nikolaas in actie als ketterpletter: hij slaat op de linkerwang. De Bergrede, dat is toch een verdraaid aardige tekst. Ik Read more


Categoriën: Algemeen