Het Nibelungenlied aan de IJssel

4 december 2020

Ik blog nog even over de IJssel, al is het dit keer de Oude IJssel. Dat is het deel van de rivier dat begint in Duitsland en langs Doetinchem stroomt naar Doesburg. Daar verenigt ze zich met de Gelderse IJssel, die begint in Arnhem en een zijtak is van de Rijn. Vanaf Doesburg stromen de twee rivieren gezamenlijk noordwaarts, langs Zutphen, richting IJsselmeer. De Gelderse IJssel is een kanaal, gegraven in de Vroege Middeleeuwen; Wageningse onderzoekers hebben in 2008 de ooit gangbare theorie weerlegd dat deze waterloop een van de door de Romeinen gegraven Drususgrachten zou zijn.

De Oude IJssel dus. Het gebied waar eeuwenlang ijzererts is gewonnen. De molen hierboven staat in Werth, net over de grens tussen Nederland en Duitsland, en het water is dus de bovenloop van de IJssel. We zijn hier in het gebied waar ooit de Chamaven woonden, wier naam voortleeft in het middeleeuwse graafschap Hamaland. Ook Nebisgast, een van de weinige Germaanse leiders die we bij naam kennen, kwam hier vandaan.

Van hier naar Xanten is maar zesentwintig kilometer. Een ruime dag gaans. En dat brengt mij tot enig gegoropiseer.

De grote held van het eerste deel van het Nibelungenlied, Siegfried, is afkomstig is uit Xanten, ofwel de burcht op de heuvel waar Sint-Victor was begraven. In de Late Oudheid was dit een Frankisch fort. Zijn tegenspeler en moordenaar is Hagen van Tronje, wat een verbastering is van Traiana, ofwel de Romeinse stad die ten noordwesten van de burcht lag. Ook hier was een laatantieke nederzetting. Dat het gebied rond Xanten de locatie is van een van de oerkernen van het Nibelungenlied, staat niet ter discussie.

Een derde personage is Brünhild, een schildmaagd ofwel vrouwelijke krijger. Deze formidabele vrouw speelt een rol in een nogal misogyn bruidswervingssprookje dat erop neerkomt dat koning Gunther met haar wil trouwen maar niet aan de gestelde eisen voldoet, waarop Siegfried haar namens Gunther overmeestert.

Brünhild woont op Îsland in een kasteel dat Îsenstein (“ijzersteen”) heet. Met een viermansbootje ligt het op twaalf dagen van Worms en de gebruikelijke identificatie is IJsland. Er is geen reden eraan te twijfelen dat de auteur van het Nibelungenlied daar ook werkelijk aan heeft gedacht. Een eiland voorbij de randen van de bekende wereld, dat sprak tot de verbeelding. En toch vraag ik me af: kan het niet zijn dat in een oerversie uit de Late Oudheid sprake is geweest van een bruid uit het aan ijzer zo rijke IJsselland?

[Dit gespeculeer wordt gereblogd op #GrondslagenNet, de groepsblog van archeologen, classici en oudhistorici.]

Het bericht Het Nibelungenlied aan de IJssel verscheen eerst op Mainzer Beobachter.

Deel dit blog:
Foto van de dag: de Jongeling van Xanten

Detail van het beeld van de Jongeling van Xanten (Neues Museum, Berlijn) [Meer foto’s hier.]

Hludana

De naam Hludana is misschien verwant met de Germaanse onderwereldgodin Holda of Hulda, die we nog kennen uit het sprookje Read more

Henri Pirenne: Van Late Oudheid naar Vroege Middeleeuwen

Nog een derde filmpje in mijn reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”: dit keer over Henri Read more

Foto van de dag: zomaar een laatantieke gesp

Laatantieke gesp ut Lajh (Nationaal Museum van Slovenië, Ljubljana) [Meer foto’s hier.]


Categoriën: Germanië, Post-Romeins