Het Narrenschip

Zomaar een mooi zesde-eeuws bootje (Qasr Libya)
4 september 2021

Plato’s dialoog over De Staat, daarover heb ik het nog nooit gehad op deze blog. Terwijl je toch niet kunt zeggen dat het een onbeduidende tekst is geweest. Dus ik geef u eens een citaat uit het vierde boek in de vertaling van Gerard Koolschijn.

Je moet je een schip voorstellen waarop zich het volgende afspeelt. De eigenaar is een forse kerel, sterker dan al zijn bemanningsleden, maar een beetje doof, en hij ziet ook niet zo best, en met zijn kennis van navigatie is het niet veel beter gesteld. Nu krijgt de bemanning onderling ruzie over de koers die het schip moet varen. Ieder vindt zichzelf de aangewezen persoon om het roer te hanteren, hoewel ze het vak nooit geleerd hebben en ook geen papieren hebben om aan te tonen waar en hoe lang ze een opleiding zouden hebben gevolgd. Ze gaan zelfs zover te beweren dat voor het besturen van een schip geen opleiding bestaat en zijn bereid korte metten te maken met iedereen die het tegendeel beweert.

Ondertussen hangen ze zelf voortdurend om de eigenaar heen en proberen hem op alle mogelijke manieren ertoe te bewegen het roer aan hen toe te vertrouwen. Soms worden degenen die erin slagen hem te overreden weer door anderen gedood of overboord gezet. De eigenaar, die goeie man, wordt met behulp van sterke drank of iets anders uitgeschakeld en de muiters nemen de leiding van het schip over, maken zich meester van de lading en varen etend en drinkend verder op een koers die je van zulke lieden kunt verwachten.

Politiek commentaar

Mocht u het nog niet in de gaten hebben: dit is Plato’s commentaar op de democratische politici van zijn tijd. De eigenaar van het Schip van Staat, ofwel Het Volk, zou dronken gevoerd zijn door politici, die niet wisten wat koers houden was en het schip op de klippen zouden laten lopen.

Wat Plato niet is

Als analyse van het Atheense staatsbestel is het onzin; je kunt veel zeggen over de Atheense leiders tijdens de militaire conflicten tussen 431 en 387 (de achtergrond van Plato’s analyse), maar niet dat ze het schip van staat, toen de oorlog er eenmaal was, minder goed op koers zouden hebben gehouden dan de leiders van autocratische samenlevingen als Sparta. Misschien deden ze het zelfs beter: Athene kwam verschillende catastrofes, zoals de Siciliaanse Expeditie (415-413) en de nederlaag in de Dekeleïsche Oorlog (413-404) te boven, wat meer is dan we kunnen zeggen van Sparta na de slag bij Leuktra.

We hoeven Plato’s visie op de Atheense bestuurders ook niet te gebruiken om moderne bestuurders mee te analyseren. De centrale sector beslaat immers tegenwoordig een onvergelijkbaar veel groter deel van de staatshuishouding dan vroeger. Daardoor heeft onze overheid naast de beleidsmakende en beleidsuitvoerende taken die ze ook het oude Athene had, tegenwoordig ook de beleidscontrolerende taken. Je kunt bomen opzetten over het functioneren van de huidige overheid, maar de vergelijking met een systeem waarin de beleidscontrole vrijwel nonexistent was, is misleidend. Ze wekt vooral verwarring in de hand. Vergelijking van een preïndustriële en een postindustriële samenleving is zelden zinvol.

Sabastian Brants Narrenschiff (1494)

Het narrenschip

Ik schrijf dit laatste omdat Plato’s allegorie zo verleidelijk is. Het schip van staat, dat bestuurd moet worden door een stuurman die de stromingen kent en weet hoe hij op de sterren moet navigeren, maar in feite wordt bestuurd door incompetentelingen, is eeuwenlang een populair motief gebleven. Ik noem de Straatsburgse humanist Sebastian Brant (1458-1521), die in 1494 een beroemde satire publiceerde, Das Narrenschiff. Ofwel Stultifera Navis. De tekst was waanzinnig populair: Jeroen Bosch’ even bekende schilderij moet binnen enkele jaren na publicatie van het boek zijn vervaardigd.

Het Narrenschip van Jeroen Bosch (c.1500)

Het door dwazen overgenomen schip van staat is sindsdien een populair motief gebleven. In onze eigen tijd is het bijvoorbeeld door Gerrit de Jager weleens gebruikt in De familie Doorzon. Hier is een geweldige cartoon van Mirjam Vissers.  En hier is een citaat op een huis aan de Zeedijk 8 in Amsterdam.

Die weltt die will betrogen syn

Wie het openbaar bestuur wil bekritiseren, heeft met de allegorie van het Narrenschip een makkelijk motief bij de hand, altijd bruikbaar en voor iedereen begrijpelijk. Misschien zelfs iets te makkelijk. Wie er gebruik van maakt zet het openbaar bestuur in één klap neer als gek geworden, en kan verder afzien van echte argumenten.

Daarmee blokkeert de allegorie misschien ons zicht op de werkelijkheid. Nuances vallen weg. Soms gedragen bestuurders zich inderdaad alsof ze stapelgek zijn, maar bij andere situaties hebben we te maken met ronduit crimineel gedrag, met de persoonlijke defecten van de bestuurders, of met pure onverschilligheid. Het gemakzuchtige gebruik van de allegorie kunnen we vanzelfsprekend Plato niet kwalijk nemen.

Tot slot

Een tijdje geleden bedacht ik: die Vierde brief van Synesios, zou hij daar spelen met de gedachte van een narrenschip? Het verhaal over een dollemansvaart langs de Noord-Afrikaanse kust met een incompetente kapitein is een van de geestigste teksten uit de Oudheid, dus u zult van de lectuur sowieso geen spijt hebben, maar de auteur kende z’n Plato en heeft ook een sleutelroman op zijn naam. Dus het zou zomaar kunnen zijn dat Vierde Brief in feite een commentaar is op het openbaar bestuur in de eerste regeringsjaren van keizer Arcadius. Maar misschien lees ik er teveel in en ben ik hier zelf de nar.

Deel dit blog:
Aristoteles 13: de Staat volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 11: de Deugd volgens Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more


Categoriën: Griekenland