Het is niet altijd een gladiator (1)

Gladiatorengevecht (Römisch-Germanisches Museum, Keulen)
17 januari 2021

De media introduceren archeologische vondsten vaak met slagzin-achtige koppen, omdat die de vondsten interessanter zouden maken voor het brede publiek. Dit gebeurt vooral  als de archeologen geen duidelijk antwoord hebben op wat de vondst eigenlijk voorstelt, bijvoorbeeld omdat de vondstcontext daarvoor onvoldoende aanwijzingen biedt. Door ze te voorzien van een interessante kop krijgen de media een goed en lezenswaardig verhaal.

Heel populair zijn gladiatoren. Twee voorbeelden uit opgravingen in Engeland tonen hoe de media vondsten als ‘gladiator’ bestempelden,  terwijl in feite onduidelijk is wat deze vondsten voorstellen.

Een vrouwengraf uit London

In 1996 vonden er, in het kader van de herontwikkeling van een gebied in het Londense district Southwark, ten zuiden van de Theems, opgravingen plaats aan de Great Dover Street. De archeologen ontdekten de overblijfselen van de Romeinse weg die leidde naar de brug over de Theems. Naast de weg was een begraafplaats die in gebruik is geweest van 50-400 na Christus. Eén graf trok de aandacht van de pers. Eerst de feiten, dan de presentatie in de media.

De feiten

  • Het graf was een bustum, dat wil zeggen dat er onder de brandstapel een kuil was gegraven. Het dateert tussen 120-250 na Christus.
  • De botfragmenten uit het bekken identificeerden het graf als dat van een volwassen vrouw.
  • Verkoolde pijnboompitten, een dadel, vijgen, dennenappels, amandelen en verschillende graansoorten konden worden geïdentificeerd.
  • Er waren allerlei grafgiften, zoals acht wierookbranders, vier gewone olielampen, drie olielampen met een afbeelding van de Egyptische god Anubis en één met een gevallen gladiator. Omdat ze geen sporen van verbranding vertoonden, moeten ze na het blussen van de brandstapel zijn geplaatst op de as.
  • Acht fragmenten van gesmolten glas wijzen erop dat er ampullen, die mogelijkerwijs zalf bevatten, met het lichaam op de brandstapel zijn verbrand.
  • Er zijn sporen van goud gevonden, mogelijk afkomstig van textiel.

Het verhaal in de media

Op basis van een bericht van AP publiceerden verschillende Britse en internationale kranten in september 2000 het verhaal dat archeologen in Londen een ongewone graf hadden gevonden, namelijk dat van een vrouwelijke gladiator. Vooral de olielamp met de afbeelding van een gevallen gladiator, de dennenappels, de leeftijd van de vrouw (misschien in de twintig), en de veronderstelde positie aan de rand van een grafveld hadden geleid tot de conclusie dat het ging om een vrouwelijke gladiator.

De pijnboom, waarvan pitten waren gevonden,  is niet inheems in Groot-Brittannië, maar het hout ervan is in Londen bij het amfitheater gevonden en diende – naar verluidt – om de bloedstank te verbergen.  De leeftijd van de overledene, een twintiger, zou die van een gladiator zijn. En een locatie aan de rand van de begraafplaats zou duiden op een sociale verschoppeling, zoals gladiatoren waren.

Tegelijk was het graf rijkelijk voorzien van grafgiften en duidden het  gesmolten glas en het goudbestikte textiel op een rijk persoon, of in ieder geval iemand met rijke nabestaanden, zoals vaak het geval was bij gladiatoren, die met hun gevechten in de arena fortuinen konden verdienen.

De krantenartikelen werden in 2001 gevolgd door een documentaire op de TV-zenders Channel 4 en Discovery.  Geen van de betrokken archeologen en historici  zei dat het een vrouwelijke gladiator was, maar die boodschap volgde wel uit de verhaallijn van de documentaire. Vanwege de drie Anubislampen werd ook gezegd dat zij een volgeling was van de cultus van Isis, die populair was in Romeins Londen.

De conclusie

Als we naar het opgravingsrapport kijken, is er geen aanwijzing dat deze vrouw een vrouwelijke gladiator of een Isis-volgeling zou zijn geweest. De olielamp van de gevallen gladiator zou een symbool voor de opstanding kunnen zijn, want een gevallen gladiator die om zijn leven smeekte en het van de organisator kreeg, herrees als het ware symbolisch uit de dood. Anubis stond in de Romeinse mythologie ook voor Mercurius, die in zijn functie als Pschyopompus de doden naar een ander leven leidde. De lampen zijn waarschijnlijk aanwijzingen voor een Romeins begrafenisritueel, en tonen niet dat de overledene een gladiator of zelf maar een fan van gladiatoren is geweest, of een vereerder van Isis.

Het opgravingsrapport noemt geen leeftijd en stelt alleen dat het gaat om een volwassen vrouw. De plantenresten en het gesmolten glas en de gouddraad geven wél een aanwijzing dat dit een rijke begrafenis was. Alle gevonden vruchten waren in Groot-Brittannië geïmporteerd en duidden op een zekere luxe.

Het graf zou in 120-250 na Christus aan de rand van de begraafplaats gelegen kunnen hebben, maar er waren veel meer begrafenissen in de omgeving. Daarover is weinig bekend, want de archeologen hebben niet de volledige begraafplaats opgegraven, alleen het deel onder 165 Great Dover Street. De rest van het grafveld is overbouwd.

De archeologen kunnen dus  alleen met zekerheid zeggen dat dit de begrafenis is geweest van een rijke vrouw was. Het Museum of London distantieert zich om die reden van de toeschrijving van dit graf aan een vrouwelijke gladiator.

[Wordt vervolgd]

Literatuur

  • Bateman, Nick (2008). Death, women, and the afterlife: some thoughts on a burial in Southwark. Londinium and Beyond – Essays on Roman London and its hinterland for Harvey Sheldon, pp. 162-166.
  • Mackinder, Anthony (2000). A Romano-British cemetery on Watling Street – Excavations at 165 Great Dover Street, Southwark, London. Museum of London Archaeology Service – Archaeological Studies Series 4.
Deel dit blog:
Het is niet altijd een gladiator (2)

Zoals in het eerste stukje beschreven, voorzien de media archeologische vondsten vaak van slagzin-achtige koppen, omdat dat die de vondsten Read more

Verjaardagsfeestje

Vindolanda was een Romeins legerkamp (castra) bij de muur van Hadrianus (Engeland). Oorspronkelijk bestond het kampement uit houten gebouwen (de Read more

Waarom oudheidkunde?

Ik ken iemand die in Marokko de ruïnes bezocht van de Romeinse stad Volubilis, en een jaar later stond bij Read more

De ondergang van het Negende

Na de dood van keizer Trajanus in 117 was het zo onrustig aan de grenzen van het Romeinse Rijk dat in Schotland Read more