Het eerste “Baptist Block” (2)

Grafsteen van Autronius Bassus van de Cohors Italica (Tyrus)
7 februari 2021

Nu u in het vorige stukje hebt gezien dat Matteüs en Lukas overeenkomsten hebben, en we dus mogen aannemen dat er een gemeenschappelijke bron is (namelijk Q), kunnen we ook constateren dat er een verschil is. Bij Lukas richt Johannes zich nog enkele keren tot mensen, tollenaars en soldaten. Matteüs vermeldt niets. Er zijn twee opties: óf Lukas voegt iets toe óf Matteüs laat iets weg.

Dit is een superbelangrijke kwestie. Als Johannes zich namelijk werkelijk richtte tot soldaten, was hij van mening dat er bij het naderende Laatste Oordeel ook redding mogelijk was voor niet-Joden. Welke soldaten kunnen er immers aan de Jordaan hebben gestaan? We kennen vijf van de zes legereenheden die in aanmerking komen. Om te beginnen waren er de Ala I Sebastenorum en de Cohors I Sebastenorum, een ruiterij- en een infanterie-eenheid uit Samaria, vrijwel zeker gelicht door koning Herodes. Verder kennen we de Cohors (Prima) Italica Civium Romanorum, de Cohors Secunda Italica Civium Romanorum en de Cohors Prima Augusta. Deze drie eenheden kwamen uit Italië. Het waren geen Joden tot wie Johannes sprak. Althans, als Matteüs iets uit Q heeft weggelaten, Lukas iets uit Q heeft overgeschreven én het betrouwbaar is.

Zonder al te stellig willen zijn: ik denk dat Lukas iets toevoegt. Ik denk ook dat hij het deed omdat in zijn tijd, een halve eeuw na de gebeurtenissen, veel christenen niet Joods waren. Een anekdote als deze zou het goed doen. Er zijn diverse anekdotes die een goede relatie tussen Romeinen en Joden veronderstellen, en die zijn vrijwel zeker niet verzonnen (daarover een andere keer). Het is wel degelijk denkbaar dat Johannes de Doper het Verbondsvolk wilde verbreden. Dan zou niet Paulus de eerste zijn geweest die naar de heidenen ging, zoals vaak wordt aangenomen. We zien hier prachtig hoe moeilijk het is historische kennis te funderen op één bron.

Overigens kunnen we in deze passage kijken voorbij de bron Q, die al ouder is dan de twee overgeleverde evangeliën. Er is namelijk een Aramees woordgrapje te vinden in deze passage als Johannes’ toehoorders opmerken dat zij op de Jongste Dag veilig zullen zijn omdat ze afstammelingen (bnaya) zijn van Abraham, waarop Johannes zal hebben gewezen naar de keien die daar bij de rivier lagen en zei dat God afstammelingen van Abraham kon maken van elke steen (abnaya). Wat zal er gelachen zijn! Voor ons relevant is dat we hier de Aramese, wellicht mondeling doorgegeven bron hebben die aan Q voorafgaat.

Nog een punt: het addergebroed. Het is een van de grofst denkbare beledigingen. In feite zegt Johannes dat de moeders van de toegesprokenen gemeenschap hadden met een slang. Maar wie zijn die toegesprokenen? Bij Lukas zijn het de mensen, bij Matteüs zijn de slangenkinderen de farizeeën en sadduceeën, twee joodse stromingen.

Dit keer is het makkelijker te kiezen, want Matteüs polemiseert wel vaker tegen andere joodse groepen. Hij leefde, net als Lukas, na de verwoesting van de tempel, op een moment waarop diverse groepen claimden als enigen de ware voortzetting van het eerdere jodendom te zijn. De rivaliteit was fel, althans bij de gemeenschap die het Matteüsevangelie las. De groep van het Lukasevangelie ervoer die spanning minder omdat ze opener was voor niet-Joden.

Volgende week meer.

[Dit stuk verscheen eerder op de Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
De roeping van de eerste leerlingen (2)

Als we kijken naar de tekst die ik zojuist plaatste, valt meteen op dat Lukas het verhaal van Jezus’ roeping Read more

De roeping van de eerste leerlingen (1)

Kijk, het zit zo. Je wil je medemens in nood natuurlijk helpen, en dat geldt ook voor mensen in grote Read more

De beproeving in de woestijn (1)

Bij de evangelist Marcus zijn het twee zinnetjes, die meteen volgen op Jezus’ doop door Johannes de Doper. In de Read more

Johannes de Doper en het christendom

Ik heb de afgelopen tijd de teksten over Johannes de Doper doorgenomen: de aankondiging van zijn geboorte, zijn prediking en Read more