Het belang van Buijtendorp (2)

22 februari 2021

Tom Buijtendorp heeft de laatste jaren naam gemaakt met enkele publicaties waarin hij de twee in het vorige stukje beschreven methoden toepast. Zo combineerde hij de informatie die we de afgelopen eeuw over Romeins Voorburg hebben verworven met wat we vernemen uit de opgravingsrapporten die twee eeuwen geleden door Caspar Reuvens zijn geschreven. Het leverde een lijvig proefschrift op, waarin Buijtendorp de inzichten van de archeologie en de vaardigheden van de geschiedvorser combineerde.  U zegt wellicht dat dat vanzelf spreekt, maar neem van mij aan: de gemiddelde Nederlandse archeoloog is geen archiefrat. Archivistiek komt in de archeologische opleidingen niet aan de orde.

Oude data en nieuwe speculaties

Ook in andere boeken heeft Buijtendorp alle bekende data – archeologische vondsten, kronieken en archivalia – gecombineerd. In Caesar in de Lage Landen herhaalt hij bijvoorbeeld de reconstructie van de grenzen van de gebieden van de Belgische stammen, gebaseerd op de middeleeuwse bisdomsgrenzen. Dat is heel negentiende-eeuws onderzoek, waarvan de resultaten volledig zijn ingeburgerd. Ze worden daarom als vanzelfsprekend aangenomen, en het is goed dit type onderzoek eens te herhalen om te zien wat het met de inzichten van nu oplevert. Minimaal leert de lezer dat die grenzen helemaal niet zo zeker zijn als de historische atlas suggereert.

In dat boek toonde Buijtendorp ook zijn vermogen om opnieuw te speculeren. De ondergang van het Veertiende Legioen, ergens in de omgeving van Tongeren, is een bekende puzzel. We kennen de locatie niet. De zuidelijke Sint-Pietersberg (het Belgische deel) gold lange tijd als onmogelijk omdat een jaarringdatering had uitgewezen dat de hier gebouwde versterkingen te jong waren. Inmiddels is vastgesteld dat dat houtmonster uit een reparatie is gehaald en dat de versterkingen aanzienlijk ouder zijn. Nu de Pietersberg toch de locatie van de last stand van de legionairs geweest zou kunnen zijn, beredeneert Buijtendorp wat er gebeurd kan zijn.

Speculaties

Zoals gezegd: dit is speculatie. En inderdaad, Buijtendorp stapelt voortdurend hypothese op hypothese. Positivistisch ingesteld als archeologen zijn, leidt dat soms tot wrevel. Ik kan me daar iets bij voorstellen. Ik heb, toen hij me het Caesarmanuscript liet lezen voor hij het inleverde, weleens gezien hoe hij een simpele, goed gedocumenteerde topografische identificatie terzijde schoof voor een complexe, ongedocumenteerde en zelfs onmogelijke identificatie. Soms zijn Buijtendorps hypotheses wel erg woest. Daar staat tegenover dat, toen ik hem attendeerde op het scheermes van Ockham, hij de passage aanpaste. Ik geloof dat hij het met tegenzin heeft gedaan, maar uiteindelijk is hij niet verliefd op zijn eigen uitleg.

Regelmatig komt hij, hypothese op hypothese stapelend, tot ideeën waarvan je denkt: zo zou het best kunnen zijn. In een volgend stukje zal ik ingaan op wat hij schrijft over de sarcofaag van Simpelveld. De grote winst is dat je bij Buijtendorp ziet hoe de informatie is gestructureerd en begrijpt hoe zwak of sterk ze is, terwijl je in veel publicaties alleen conclusies krijgt toegeworpen. Het standaardkaartje van Romeins Nederland is bijvoorbeeld ook een opstapeling van hypotheses. Als die dan deels achterhaald zijn, herken je dat niet; bij Buijtendorp zie het wel. Buijtendorp bekritiseren omdat hij teveel speculeert, is miskennen dat bij ingeburgerde inzichten het hypothetische aspect vaak vergeten is.

De gouden eeuw

Ik schrijf dit niet om Buijtendorp op een voetstuk te plaatsen. Wel omdat hij begrijpt en beschrijft hoe we aan onze inzichten komen. Ik mopper weleens dat de voorlichting over de limes zich zózeer beperkt tot de eerste lijn, dat het logisch is geworden dat mensen constateren dat Romeins Nederland intellectueel weinig voorstelt en daarom afhaken. De boeken van Buijtendorp tonen dat je ook zó over het verleden kunt schrijven dat mensen wel geboeid blijven.

In zijn laatste boek, De gouden eeuw van de Romeinen in de Lage Landen, komt de aanpak van Tom Buijtendorp goed tot zijn recht. Ik zal er de komende tijd over bloggen, hoewel niet meteen. Maar u kunt het met gerust hart lezen.

Deel dit blog:
De Dame van Simpelveld

De sarcofaag van de Dame van Simpelveld is een van de mooiste vondsten uit de Nederlandse archeologie. Gemaakt in de Read more

Het belang van Buijtendorp (1)

Wie zich bezighoudt met Nederland in de Romeinse tijd, kampt met een gierend gebrek aan data. Zeker, de archeologische depots Read more

De Bergrede (12): De andere wang

Sint-Nikolaas in actie als ketterpletter: hij slaat op de linkerwang. De Bergrede, dat is toch een verdraaid aardige tekst. Ik Read more

Caesar in Orikon

Een van de torens van Orikon Als ik zeg dat het 7 januari was en toevoeg dat het was in Read more