Het begin van de Oudheid

Sumerisch echtpaar (door de vandalen vergeten toen ze het museum in Bagdad plunderden)
25 februari 2021

Objectieve kennis kan niet bestaan, maar als mensen met diverse achtergronden aan de hand van dezelfde data en dezelfde methoden tot dezelfde conclusies komen, zitten we aan de veilige kant. En je krijgt betere informatie als je meer en uiteenlopender data in je analyse betrekt. Klinkt logisch, gebeurt onvoldoende. De oudheidkundige opleidingen zijn te kort. Daarnaast zijn er twee andere problemen, namelijk dat inzichten achter betaalmuren liggen en dat het daardoor niet mogelijk is het publiek normaal te informeren. Daarom twijfel ik al een tijdje aan de zin van mijn activiteiten en keerde ik terug naar het handboek waarmee ik over oude geschiedenis leerde, Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek.

Ik blogde er al eens over – een, twee, drie – en een van de auteurs, Van der Spek, reageerde al. Deze reeks kan leuk worden. Vandaag: het begin van de Oudheid. Ofwel de overgang van de laatste fase van de Prehistorie, het Chalcolithicum, naar de Bronstijd.

De crux is dat het schrift erbij kwam. Dat heeft twee gevolgen. Enerzijds verandert er iets voor ons: we krijgen er, naast de archeologie en de vergelijking met andere voorindustriële samenlevingen, een kenwijze bij. Anderzijds veranderde er ook iets voor de mensen toen. Geschreven teksten zijn immers “containers” – ik blogde er al over – waarmee informatie over grotere afstanden en grote perioden viel over te dragen.

Neolithisering

De Blois en Van der Spek beschrijven kort wat eraan voorafging: het eeuwenlange proces van neolithisering, ofwel de vervaardiging van betere werktuigen, het ontstaan van de landbouw en de vestiging op vaste woonplaatsen. Ook het aardewerk deed zijn intree. De auteurs leggen het verschil uit tussen regen- en irrigatielandbouw uit en wijzen erop dat, terwijl de eerste normaal was in de Levant en de bergen rond Mesopotamië, de laatste dominant was in Egypte (het spreekwoordelijke “geschenk van de Nijl”) en Sumerië/Elam (Eufraat, Tigris, Karkheh). In Mesopotamië, zo lees ik, was de opbrengst het vijftienvoudige van het zaaigoed. Misschien is dit weggezonken kennis mijnerzijds, misschien is dit gebaseerd op nieuwe cijfers; in elk geval wist ik het niet en is de zin van het herlezen van een handboek hiermee bewezen.

Na de neolithisering waren er voldoende overschotten om mensen vrij te stellen voor ander werk dan het agrarische: ambachtslieden dus, en na de uitvinding van het schrift ook ambtenaren en priesters. De auteurs dateren de uitvinding die alles veranderde rond 3400 v.Chr., wat ik verbazingwekkend vroeg vind.

Steden

Hoe dat ook zij: de eerste steden ontstonden in het Chalcolithicum. Die in Mesopotamië en de Levant zijn vanouds goed gedocumenteerd en de laatste tijd is daar Iran (Jiroft) bij gekomen. In Egypte zijn veel steden door de Nijl verspoeld, zodat we die minder goed kennen. De necropolen zijn wel goed bewaard, zodat de cultuur van de dood beter gedocumenteerd is. Je krijgt daardoor weleens het idee dat de Egyptenaren geobsedeerd waren door de dood, maar dat is dus gezichtsbedrog

De Blois en Van der Spek laten onvermeld dat de ambachtslieden van het Chalcolithicum op enige schaal voorwerpen begonnen te maken die niet langer alleen maar functioneel waren, maar daarnaast ook mooi moesten zijn. Denk aan de kleuren van het Naqada-aardewerk of de beroemde stenen vaas uit Uruk die nu een hoogtepunt is in de collectie van het Berlijnse Pergamonmuseum. Hoewel we geen teksten hebben over deze ontwikkeling, kunnen we hier iets zien van het grote avontuur van de menselijke geest.

Na de neolithisering zag de laatste fase van de Prehistorie dus steden, kunst en containers. Een nieuwe tijd brak aan, die we de Bronstijd noemen. De Oudheid was begonnen.

Deel dit blog:
Wanneer is een historicus een historicus?

Aanstaande woensdagavond is er een online-presentatie van Vincent Huninks nieuwe vertaling van de Annalen van de Romeinse auteur Tacitus. U Read more

Henoch en de voorouders van Jezus

Ik eindigde het vorige stukje, waarin ik benadrukte dat de evangelist Lukas probeerde de ontstane conflicten tussen de farizeeën en Read more

Lukas en de voorouders van Jezus

Jezus … was, zoals algemeen werd aangenomen, de zoon van Jozef, die de zoon was van Eli, de zoon van Read more

Het Eiland in de Rhône

Nog even over Hannibal, waar ik het gisteren al over had. Als Hannibal de Rhône is overgestoken, marcheert zijn leger Read more


Categoriën: Egypte, Elam, Prehistorie