Het badhuis in Heerlen

11 november 2020

Een tijdje geleden liet het Thermenmuseum in Heerlen in een hijgerig persbericht weten dat was vastgesteld dat het beroemde Romeinse badhuis het oudste gebouw was van Nederland. De bewering is waar, mits je een heel specifieke definitie van gebouw hanteert. De Heerlenaren konden echter redelijkerwijs verwachten dat die nuance in de media zou wegvallen. Ik blogde er destijds over dat ik het een vreemde gang van zaken vond.

Een hype die niet nodig was

Nu ik het rapport Roman Bathing in Coriovallum lees, weet ik het zeker. De hype was nergens voor nodig. De onderzoeksresultaten waren interessant genoeg om te presenteren zonder overdrijving. Je kunt namelijk prima de puzzel tonen. Als voorbeeld neem ik de manier waarop museumconservator Karen Jeneson aantoont hoe oud het badhuis is.

Ze begint met de simpele erkenning dat er een probleem ligt. In de antieke badhuizen streefde men naar hygiëne, dus werd er opgeruimd en schoongemaakt en daarom was er weinig afval. Da’s mooi, maar dat maakt het voor archeologen lastig dateerbaar materiaal te vinden in een badhuis. Een c-transformatie, als u deftig wil zeggen dat antieke opvattingen over vuil en afval invloed hebben op wat archeologen aan materiaal vinden om te interpreteren.

Reihentyp

Wat we echter wel kunnen, is constateren dat het Heerlense badhuis behoort tot het zogenaamde Reihentyp. Dat wil zeggen dat de diverse ruimtes achter elkaar liggen: de oven, het heetwaterbad, het lauwwaterbad, het koudwaterbad en de kleedkamer. Reihentyp-badhuizen zijn in nogal wat Romeinse legerkampen gebouwd en omdat we de bewegingen van de diverse legereenheden redelijk kennen, is het mogelijk de ontwikkeling van dit type badhuis te dateren. Ze blijken wat jonger te zijn dan de Blocktyp-badhuizen, waarin de oven en de drie badruimtes samen een vierkant vormen.

Dat geeft een eerste aanwijzing. We kunnen echter preciezer zijn, want bij de Reihentyp-badhuizen zijn twee subtypen aan te wijzen. De wat oudere badhuizen – laten we zeggen: jaren veertig en vijftig van de eerste eeuw – hadden een opvallend grote kleedkamer, vervolgens een wat kleiner koudwaterbad, waarna de lauw- en warmwaterbaden weer wat breder waren. In de badhuizen die na pakweg 70 zijn gebouwd, zijn de ruimtes allemaal even breed. Omdat Heerlen behoort tot het eerste subtype, is een datering in de regering van Nero (r.54-68) aannemelijk, al valt iets eerder niet uit te sluiten.

Omgevingsvondsten

Deze conclusie wordt bevestigd door de vondsten uit de omgeving van het badhuis. Tijdens de regering van Claudius (r.41-54) nemen zowel het Romeinse luxe-aardewerk (het goed dateerbare terra sigillata) als de munten sterk in aantal toe. Dat duidt erop dat er toen heel snel heel veel meer mensen hier zijn komen wonen. Die zullen niet meteen een groot badhuis hebben neergezet. Een datering ten tijde van Nero of in de allereerste jaren na de Bataafse Opstand is dus aannemelijk.

Om het verhaal compleet te maken: het kolossale, bijna vijftig meter brede voorportaal en de twee sportvelden aan weerszijden van het badhuis zijn latere toevoegingen. In een nog latere fase, ergens in de derde eeuw, is de oven nog verplaatst.

Place to be

Was dit een moeilijk verhaal? Ik dacht het niet. Vond u het boeiend? De kiesheid verbiedt me die vraag bevestigend te beantwoorden, maar u heeft het stukje uitgelezen. Ik durf te stellen dat het uitleggen van een puzzel waardevoller is dan een bewering doen die alleen waar is als je een specifieke definitie gebruikt.

Enfin. Ik kan niet wachten om weer eens kijkje in Heerlen te gaan nemen. Met de opening van het Limburgs archeologisch depot en de vestiging van restauratieatelier Restaura, samen in “De Vondst“, met een vernieuwd museum, met het onderzoek waarvan we nu een rapport hebben en met een van de grootste Romeinse ruïnes benoorden de Alpen is Heerlen in Romeins Nederland simpelweg the place to be.

Deel dit blog:
Foto van de dag: Coriovallum

Het Romeinse badhuis in Heerlen (Thermenmuseum) [Meer foto’s hier.]

Het nieuwe Thermenmuseum

Voor wie het Thermenmuseum in Heerlen nog niet mocht kennen: het is gewijd aan een van de grootste Romeinse ruïnes Read more

Lucius en Amaka

Voor mij, ga ik u eens lekker inwrijven, gaan de deuren open die voor u onlangs gesloten werden. Een kleine Read more

Reconstructie van een gebouw

Het is weleens gemeten: wanneer op TV woorden ancient, old of the past vielen, vermindert bij de meeste kijkers de belangstelling. Dat is weleens Read more