Hedonisme 5: Epicurisme en de hedonistische nalatenschap

Epikouros (Metropolitan Museum, New York)
21 december 2020

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze tweede reeks van vijf afleveringen: de Hedonisten. Het eerste deel is hier.]

Epicurus’ recht en gelijkheid

In Epicurus’ tuin waren ook slaven en vrouwen welkom, wat in die tijd nog een heel schandaal was. Maar voor Epicurus was ieder mens in potentie gelijk aan ieder ander.

Toch was Epicurus alles behalve een politiek activist. Hij raadde de mensen aan een teruggetrokken en onmaatschappelijk leven te leiden. Wie ongelukkig wil zijn, die moet vooral een carrière nastreven. Een carrière leidt uiteindelijk alleen maar tot botsingen en complicaties. Nooit leidt het tot verzadiging.

Het meest maatschappelijke onderdeel van Epicurus’ filosofie was wellicht zijn omschrijving van het recht. Natuurlijk recht is volgens hem een afspraak die gericht is op wederkerig nut. De kern van die afspraak is dat men elkaar niet benadeelt.

Dit recht is beperkt tot rationele en redelijke wezens. Voor wezens die niet bereid of in staat zijn verdragen te sluiten, bestaat er volgens Epicurus geen recht. Dierenrechten kunnen volgens deze filosofie dus niet bestaan. Om rechten te hebben moet men toch echt menselijke hersens bezitten.

De misdaad is volgens Epicurus nooit een aantrekkelijke optie voor een wijs man. Wie leeft van de misdaad moet constant op zijn hoede zijn, en dat is allemaal maar ongemakkelijk.

Vriendschap

Met zijn pleidooi voor een teruggetrokken leven zouden we kunnen denken dat Epicurus een soort kluizenaar was. Maar voor een leven in eenzaamheid pleit hij niet. Hij noemt vriendschap een van de belangrijkste dingen in het leven.

Maar … hoe valt dat te rijmen met zijn hedonistische calculus? Vrienden bezorgen je toch lang niet altijd meer genot dan pijn? Om te beginnen kunnen vrienden je verraden, maar je vrienden kunnen ook met ongeluk te maken krijgen, en dan heb je hun pijn en onvrede er maar bij te verdragen.

Vriendschap alleen in tijden van voorspoed dus? Epicurus ziet ook wel in dat dit geen echte vriendschap is. Om de plaats van vriendschap in zijn filosofie te rechtvaardigen komt hij met een kunstgreep. Epicurus stelt dat mensen geen afgesloten individuen zijn. Wie een vriend heeft, ziet in zijn vriend zijn alter ego, en zodoende is de lust een gezamenlijke lust, en pijn een gezamenlijke pijn. De kern blijft echter nog steeds het zoeken van lust en vermijden van pijn. Alleen doe je dit met vrienden samen.

Epicurisme versus de Cyreense school

Epicurus’ hedonisme met zijn hedonistische calculus staat in vele opzichten haaks op dat van de Cyreense school van de familie Aristippos. Die vond, met haar wantrouwen in alles wat niet onmiddellijk ervaren wordt, dat gereken van Epicurus maar belachelijk.

Langetermijnplanning lijkt slim, maar er zijn een hoop aannames voor nodig, die allemaal fout kunnen zijn. Logica en fysica zijn volgens de erven Aristippos onbetrouwbaar, en ze meenden dat Epicurus’ versie van genot – een beetje tevreden zijn met een homp brood – gelijk stond aan die van een lijk.

De Cyreense school wekte echter met haar radicale leer vooral tegenargumenten op. Critici beweerden dat Aristippos wellicht geen slaaf was van genotsmiddelen, maar wel van zijn eigen bevliegingen. Na de tijd van Epicurus zijn er in ieder geval geen latere filosofen gekomen die zich volgelingen van Aristippos noemden.

Epicurus daarentegen werd bij leven al als een goeroe aanbeden, en veel van zijn volgelingen beschouwden hem zelfs als een soort god. De epicurische school speelde tot ver in de Romeinse tijd nog een belangrijke rol in het filosofische debat. Hoewel sommige van die Romeinse epicuristen zijn hedonisme iets te plat opvatten, en daarmee in de praktijk misschien meer neigden naar de opvattingen van de familie Aristippos.

Wat de hedonisten voor onze tijd belangrijk maakt, is dat zij een filosofie voor het genot maakten. Aristippos met zijn vrijheid van conventies en zijn vrijheid van verslaving, en Epicurus met zijn calculus leren ons om verstandig met genot om te gaan. Genot is voor hen het doel, maar daarmee zeggen ze ook veel over hoe we verstandig met dit genot om kunnen gaan.

De hedonistische moraal

De hedonisten wordt vaak verweten dat hun filosofie een morele lacune bevat. Wie zich richt op genot zou daarmee misbruik van mensen en de omgeving kunnen verdedigen. Maar Aristippos kende wel degelijk een moraal. Hij pleitte voor meegaandheid met je lot en immuniteit voor vernederingen. Boosheid en wraakzucht zijn voor hem nutteloze emoties, kalmte en waardigheid daarentegen essentiële voorwaarden voor een leven van genot. Epicurus op zijn beurt voert rationele argumenten tegen de misdaad aan. Ook vindt hij een fundament voor het recht.

Daarbij zagen we hoe Epicurus de vriendschap verdedigde. Hij erkende een zekere verbondenheid van mens tot mens, die vanuit de atomistische kern van zijn leer niet helemaal te verklaren is. Die verbondenheid beperkte zich tot de kring van bekenden, en bovendien tot wezens die tot rede in staat en bereid zijn. We zullen in het volgende hoofdstuk zien hoe de stoïcijnen dit begrip van verbondenheid veel breder opvatten: op de meest brede manier mogelijk.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God – Filosofie van de Oudheid. Het volgende hoofdstuk, over de vroege stoïcijnen, zal aansluitend op grondslagen.net verschijnen. Het hele boek is hier te bestellen.] 

Deel dit blog:
Hedonisten 4: Epicurus’ tuin van het genot

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Hedonisme 3: De Cyreense School

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Hedonisme 2: Aristippos’ idee van vrijheid

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Hedonisme 1: Aristippos’ genotzucht

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more


Categoriën: Hellenisme