Hedonisme 3: De Cyreense School

De benedenstad van Kyrene
19 december 2020

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze tweede reeks van vijf afleveringen: de Hedonisten. Het eerste deel is hier.]

Arete

Over de positie van de vrouw in de oudheid hoeven we ons geen al te grote illusies te maken. Machtige vrouwen zijn er in de oudheid zeker geweest, maar meestal slechts als verlengstuk van hun man, eventueel tot na zijn dood.

Aristippos stichtte uiteindelijk een filosofische school in de stad Cyrene, een Griekse kolonie in het huidige Libië, die later deel uit zou maken van het Grieks-Egyptische rijk.

Van het Egyptische rijk is bekend dat de man en de vrouw traditioneel gezien gelijkwaardiger waren dan in de Griekse wereld. Idealiseren moeten we dat niet, want mensen beneden de koning en de elite stelden in Egypte überhaupt niet veel voor. Vrij burgerschap was in dit rijk ook in de hellenistische periode een zeldzaamheid

Des te opvallender is het dat we in dit rijk de eerste bekende vrouwelijke filosoof tegenkomen. Aristippos onderwees namelijk zijn dochter Arete in de filosofie, en zij werd zijn opvolger. Zij onderwees vervolgens weer haar zoon, Aristippos de jongere. De Cyreense school die door Aristippos senior werd opgericht, werd uiteindelijk voortgezet door zijn dochter en kleinzoon.

Het is mede aan hen te danken dat zijn hedonistische filosofie is overgeleverd. Zonder de familie Aristippos, hadden we van Aristippos waarschijnlijk niet veel geweten. Het is dan weer tekenend dat we over Arete zelf niet zoveel kennis hebben …

Anniceris en Theodorus

Een paar late denkers van deze school verdienen nog wat aandacht. De Cyreense filosoof Anniceris was wat gematigder dan zijn meeste collega’s, en bepleitte dat zaken als vriendschap, vaderlandsliefde en dankbaarheid op zichzelf plezier verschaffen, ook als daarvoor af en toe een offer nodig is. Hij was dus wat men noemt een meer gematigde hedonist.

Zijn collega Theodorus zette zich hier echter tegen af. Hij betoogde dat zaken als vriendschap en vaderlandsliefde op zichzelf niets waard zijn, en verdedigde de stelling dat zaken als diefstal, overspel en heiligschennis an sich niet slecht hoeven te zijn. Ook daden die traditioneel als slecht worden gezien, kunnen soms positieve effecten hebben. Maar wie dergelijke daden alleen maar pleegt voor lichamelijk genot, komt volgens hem toch bedrogen uit. Werkelijk genot is volgens Theodorus namelijk niet in fysiek genot gelegen. Werkelijk genot komt volgens hem voort uit kennis en rechtvaardigheid, en is dus een geestelijk genot.

De doodsdrift van Hegesias

De meest markante van de denkers in de school van Aristippos was Hegesias. Doordat in de oostelijke hellenistische rijken boeddhistische volkeren leefden, werd de leer van Boeddha na verloop van tijd ook in hellenistisch Egypte bekend. Hegesias leefde ongeveer driehonderd jaar voor onze jaartelling in Cyrene, honderd jaar na de eerste Aristippos, en was een buitengewoon begenadigd spreker en schrijver. Hij nam van het boeddhisme het inzicht over dat het leven bestaat uit lijden, en dat dit lijden voortkomt uit verlangen.

Ook Hegesias ging uit van plezier als maatstaf voor zijn wijsheid, maar merkte daar meteen bij op dat het pure geluk een staat van zijn is die niet valt te bereiken met het zoeken van plezier. Plezier is altijd maar kortdurend en leidt nooit tot een duurzaam geluk, sterker nog, vaak leidt het tot afhankelijkheid en ongeluk. Het hedonisme van Hegesias richt zich daarom niet op het bereiken van plezier, maar op het vermijden van negatieve zaken zoals pijn, angst en zorgen.

Ook komt hij tot de conclusie dat het werkelijke geluk niet zit in externe factoren. En hij gaat hier vrij ver in. Niet alleen materiële zaken als rijkdom en armoede zijn hem totaal onverschillig, ook vrijheid en slavernij zijn volgens hem onbelangrijke zaken als het gaat om geluk.

Hij durft zelfs niet te beweren dat een mens levend beter af is dan dood. Sterker nog, de staat van dood-zijn valt in veel opzichten te prefereren boven die van ‘in leven’ zijn. Zonder ervaring is er immers geen pijn, en zijn er geen angsten.

Hegesias zou over dat laatste punt zo overtuigend geschreven en gesproken hebben, dat het daadwerkelijk leidde tot een serie zelfmoorden onder intellectuelen. Zijn leer werd in ieder geval verboden door de toenmalige Ptolemaïsche heerser in Alexandrië.

Een dood spoor?

We zouden hier cynisch kunnen concluderen dat het hedonisme op een dood spoor leek te zijn beland. Op zich is het relativeren van leven en dood filosofisch gezien wel interessant, maar Hegesias was daar vrij onsubtiel in. Later komen we denkers tegen die daar wat genuanceerder over dachten. Voor nu is het belangrijk om te onthouden dat Hegesias met zijn visie op genot als ‘de afwezigheid van pijn’ raakt aan de andere belangrijke stroming van het hedonisme, die pas in het hellenistische tijdperk opkomt: het epicurisme.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God – Filosofie van de Oudheid. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Hedonisten 4: Epicurus’ tuin van het genot

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Hedonisme 2: Aristippos’ idee van vrijheid

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Hedonisme 1: Aristippos’ genotzucht

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De sofisten 4: Relativisme als basis voor democratie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Hellenisme