Grenzen trekken

Inscriptie met FINES VICI, “grens van het dorp” (Archeologisch Museum, Rindern)
13 november 2020

Het Romeinse Rijk bestond uit provincies die weer waren onderverdeeld in kleinere eenheden. Normaal gesproken waren dat stadstaten (bijv. Athene of Capua), maar de verovering van Gallië schiep een probleem: hier waren geen stadstaten. De Romeinen losten dit vrij simpel op – ik laat in het midden of ze dat bewust deden – door de onderworpen Gallische stammen op te vatten als stadstaten, waarbij dan een van de plaatselijke nederzettingen werd getypeerd als de eigenlijke stad en de rest als het territorium van die stad. De ambiguïteit van het woord civitas, dat zowel stad als stam als gemeente kon betekenen, maakte dit des te eenvoudiger.

Waar lagen de grenzen van de gemeenten, van de voormalige stammen, van de zogenaamde stadstaten? Om dat vast te stellen gebruiken oudheidkundigen een foefje, de Thiessenpolygonen. Hieronder heb ik een voorbeeld, waarbij het eerste plaatje de rivieren toont met bekende stedelijke knooppunten uit de Lage Landen. Bovenaan, onder de Rijn, liggen Voorburg, Nijmegen, Xanten en uiteindelijk rechts Keulen, onderaan liggen van links naar rechts KasselBavay en Tongeren.

Nederzettingen in de Lage Landen

Stap één is nu het trekken van verbindingslijntjes.

Nederzettingen in de Lage Landen met verbindingslijntjes

Stap twee is dat we daar middelloodlijnen op zetten, lijnstukken die halverwege de verbindingslijntjes haaks daarop staan. Ik heb ze hieronder wat slordig getekend maar u begrijpt het principe.

Nederzettingen in de Lage Landen met hoogtelijnen

De dikke rode lijnen kunnen worden beschouwd als benadering van de grenzen. Kijk op de landkaart of er ergens een opmerkelijk punt is in het landschap, en je hebt een redelijke kans dat daar ooit een grens is geweest. Je zou je kunnen voorstellen dat de Peel-moerassen ooit de grens waren tussen het Nijmegen der Bataven en het Tongeren der Tungri.

Ik weet dat dit weleens is gecontroleerd door archeologen een plattegrond te geven van de middeleeuwse kerken in Drenthe. Ze tekenden die polygonen, zochten wat beekjes en heuvels en venen, maakten zo een landkaart en presto, er kwam iets uit dat verdacht veel leek op de kadastrale indeling die al bekend was. Er zijn meer van dit soort controles geweest en we mogen aannemen dat de methode ruwweg klopt.

Ruwweg. Er zijn drie problemen. Het eerste daarvan is dat we ervan uitgaan dat de stedelijke nederzettingen in het midden liggen van hun gemeentes. Dat is maar de vraag. Het tweede is dat we aannemen dat alle gemeentes gelijkwaardig waren toen de grenzen werden getrokken, en dat is een open kwestie. Keulen had de rang van colonia; Xanten later ook. Nu de municipium-status een fata morgana lijkt te zijn gebleken, is hier iets vereenvoudigd, maar de kwestie blijft liggen voor coloniae. Tot slot moeten ook echt alle stedelijke centra bekend zijn.

En dat is een echt probleem. Nederlandse archeologen zullen bij mijn reconstructie verbaasd zijn omdat ze veelal aannemen dat in Zeeland nog een stad heeft gelegen, het Ganuenta der Frisiavonen, die ze plaatsen bij Colijnsplaat. Wie weet klopt dat. Ik denk dat er ook wel een vraagteken valt te plaatsen bij de enorme omvang van het ommeland van Tongeren, temeer daar er in het grensgebied met Keulen enorme nederzettingen hebben gelegen, zoals Heerlen en Aken, die groter waren dan bijvoorbeeld Voorburg.

Kortom, makkelijk is het niet.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Hunebed van de dag: D6 (Tynaarlo)

Het op vijf na noordelijkste hunebed in Nederland, hunebed D6, was het eerste dat ik zag. Althans als volwassene. Ik Read more

De Warka-vaas

Ik blogde al over de grote stad Uruk, tegenwoordig Warka, waar de overgang van Neolithicum naar geschiedenis is gedocumenteerd in Read more

Hunebed van de dag: D1 (Steenbergen)

Hunebed D1, het op vier na noordelijkste hunebed in Nederland, bleek in gebruik als klimrek voor kinderen. Althans toen wij Read more

De Dame van Simpelveld

De sarcofaag van de Dame van Simpelveld is een van de mooiste vondsten uit de Nederlandse archeologie. Gemaakt in de Read more