Filosofie in Rome 5: De midden-stoa (2)

Posidonius (Archeologiasch museum Napels)
6 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Griekse filosofie in Rome. Het eerste deel is hier.]

Panaetius’ leerling Posidonius, die leefde tot het jaar 51 voor onze jaartelling, hield vast aan het oude stoïcijnse idee van de totale samenhang. Juist in de visie op de wereld als een redelijk en harmonieus geheel, dat ademt volgens de wetten van de natuur, vindt de stoa volgens Posidonius haar kracht. De wereld is een logische samenhang van omstandigheden. Hij is daarmee dus strakker in de leer dan zijn leermeester.

Posidonius deed dan ook veel onderzoek naar natuurverschijnselen. Hij reisde heel het toenmalige Romeinse Rijk af, en begaf zich daar zelfs buiten, om vanaf verschillende locaties metingen van getijden en hemellichamen te kunnen verrichten. Hij was ook historicus, en beschreef de geschiedenis van de mensheid als het gevolg van geografische omstandigheden: volgens Posidonius waren de karakters en de daden van mensen en volken te verklaren uit die omstandigheden.

Rationeel of irrationeel

De vroege stoïcijnen meenden dat de hele wereld op een rationele en logische wijze was geordend, en dat de mens dat daarom ook wel moest zijn. Zoals we zagen vonden ze dat negatieve emoties een gevolg moesten zijn van een beoordelingsfout, veroorzaakt door een tekort aan kennis. Ook Panaetius houdt aan die analyse vast, en is op dit punt juist weer erg orthodox stoïcijns.

Hoewel zijn leerling Posidonius over het algemeen strakker in de leer was, wijkt hij daar in deze kwestie vanaf. Volgens Posidonius heeft de menselijke natuur ook een irrationele component in zich. Irrationeel zijn is niet anti-natuurlijk, zoals de vroege stoïcijnen meenden. De menselijke geest bestaat nu eenmaal uit verschillende elementen. Niet alleen de ratio, ook de passies en het temperament spreken mee. En die elementen kunnen in conflict zijn met kennis, en haar zelfs negeren of omverwerpen.

Dat onze passie, ons temperament en onze ratio soms met elkaar botsen is logisch. Ze kennen immers andere uitgangspunten. Het is volgens Posidonius de bedoeling van de filosofie deze elementen weer met elkaar te laten rijmen, daar waar ze met elkaar in strijd zijn.

Dus: in plaats van onszelf proberen te genezen van negatieve emoties volgens de methode van de vroege stoïcijnen, dus louter door kennis te zoeken, moeten wij ons tevens richten op het bereiken van innerlijke harmonie.

Hiermee laat Posidonius zien dat hij beïnvloed is door Plato, die ook verschillende elementen van de ziel onderkent en zo de innerlijke strijd van mensen verklaart.

Een Griek tussen de Romeinen

Posidonius was als Griek zeer positief over de Romeinen. Hij beschouwde Rome als een belangrijke én noodzakelijke stabiliserende factor in het hele wereldgebeuren. En dat kwam erg goed uit, want zo zagen de Romeinen zichzelf ook het liefst.

Wat verder bijdroeg aan de acceptatie van de stoa door de Romeinen was de levenskunst die eruit voortvloeide. Daarin lag de nadruk op soberheid, orde en plichtsbetrachting. En dit sloot weer goed aan bij de traditionele Romeinse waarden, zoals die door Cato werden verdedigd.

Hoe deze waarden te verenigen zijn met hoe het almachtige Rome zich ondertussen gedroeg op het wereldtoneel, vereist een typisch staaltje Romeinse logica. De Romeinen bleven hun rijk dan wel uitbreiden door middel van oorlogen, maar dit deden ze omwille van de wereldwijde vrede, ziet u: zij brachten immers stabiliteit in de wereld. Helemaal ongelijk hadden ze daarin trouwens niet. Het Romeinse rijk heeft er in grote gebieden daadwerkelijk voor gezorgd dat gedurende lange perioden conflicten niet meer met het zwaard werden uitgevochten, maar via het gerecht.

Enfin, al met al zien we dat de filosofen van de middenstoa niet zozeer met veel nieuwe gezichtspunten kwamen, maar dat zij de wetenschappelijke stand van zaken in de stoïcijnse filosofie inpasten, en deze met een zekere mildheid verenigden met afwijkende inzichten van andere filosofen, en bovendien de stoa naar Rome brachten.

Hun manier van filosoferen beviel de Romeinen zeer. Met name Posidonius had een grote invloed op de Romeinse filosofen die we in de laatste eeuw voor onze jaartelling tegenkomen: de eclectici.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Cicero 3: eclectische staatsfilosofie

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Filosofie in Rome 4: De midden-stoa (1)

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Caesar dictator

Als ik u zeg dat het ergens in oktober was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Read more

Caesar in Tarragona

Als ik u zeg dat het van 25 september tot en met 1 oktober was, als ik toevoeg dat het Read more