Filosofie in Rome 3: Hellenistische natuurkunde

Een filosoof (Museum van Selçuk)
4 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Griekse filosofie in Rome. Het eerste deel is hier.]

Vanuit een breder perspectief gezien adopteerden de Romeinen van de Griekse filosofieën vooral datgene wat hun het best uitkwam. In plaats van strijd, ontstond er zowaar hier en daar wat consensus … bijvoorbeeld als het ging om denkbeelden over de natuur.

Empedocles

We zagen aan het begin van ons verhaal dat de eerste Griekse filosofen allerlei verklaringen vonden voor natuurverschijnselen. In de hellenistische tijd meenden de meeste wetenschappers er wel zo ongeveer uit te zijn. Zij aanvaardden de vier elementen van Empedocles: aarde, lucht, water en vuur.

Aarde heeft volgens de denkers in de oudheid de neiging zich richting het middelpunt van het universum te bewegen, om daar de wereld te vormen. Het water is minder zwaar, en drijft daarom op de aarde. Zo worden de zeeën gevormd. Lucht en vuur zijn lichter en stijgen dus op; zodoende ontstaat de dampkring.

Hypermaterialisme

De wetenschappelijke standaard in het hellenisme is hypermaterialisme: alles is materie. En omdat lichamen die ver uit elkaar staan, zoals hemellichamen, elkaar toch blijken te beïnvloeden, meenden de hellenisten dat ook zij op materiële wijze verbonden moesten zijn. Theorieën over zwaartekracht en magnetisme bestonden nog niet. Golven en gravitatie, daar deden de hellenisten niet aan. Alles was materie, zowel bij Epicurus als bij de stoïcijnen. De fysieke wereld moest volgens hen dus in fysieke termen verklaarbaar zijn.

En dat zich in hogere lagen van de atmosfeer geen lucht bevond, daar waren de hellenisten ook al van op de hoogte. Toch beïnvloeden de hemellichamen elkaar in hun banen! Om die dampkring heen moest zich daarom nog een vijfde element bevinden, dat nog fijner en lichter was dan lucht. De hellenisten noemden dit element ether, en de zone waar alleen maar dit vijfde element voor zou komen, noemden ze heel rechttoe rechtaan: ‘de ether’. Deze ether was een door Plato bedacht en door Aristoteles verder uitgewerkt element.

Rechtvaardiging

Sommige lezers vinden dit hele beeld van die vijf elementen misschien lachwekkend, maar met het oog op het kennisniveau van toen was dit model zeer geschikt om alle in die tijd bekende natuurkundige feiten mee te kunnen verklaren. Dat dergelijke simplistische modellen tegenwoordig niet meer werken, komt doordat we door middel van steeds betere lenzen kennis hebben gekregen van de intergalactische en de (sub)moleculaire wereld. Maar van die werelden hadden de mensen in de oudheid geen weet, dus voor hen was het een heel werkbaar wetenschappelijk model. De wereld was voor hen niet langer een mysterieus gebeuren, maar het resultaat van zich naar elkaar ordenende materiële krachten, die door middel van de meetkunde in kaart gebracht konden worden.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De voorsocratici (5): Heraclitus

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

Cicero 2: filosofisch rondwinkelen

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 5: stoïcijnse en aristotelische logica

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 4: negatieve emoties ontmaskerd

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more