Filosofie in Rome 1: Academisch scepticisme (1)

Carneades (Glyptothek, München)
2 januari 2021

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze reeks van vijf afleveringen: Griekse filosofie in Rome.]

Toen de Romeinen aan het eind van de derde eeuw voor onze jaartelling het gehele huidige Italiaanse vasteland in hun macht hadden, kwamen ze als vanzelf in botsing met de andere grote machten rond de Middellandse Zee: het rijk van Carthago en de hellenistische rijken.

Tijdens de oorlogen tussen de Grieken en de Romeinen was er nogal wat diplomatiek verkeer gaande. Vooral vanuit de Griekse steden kwamen veel onderhandelaars naar Rome. Zij zagen in de Romeinen mogelijke bondgenoten in de strijd om hun autonomie terug te winnen van de hellenistische vorsten. Een vergissing natuurlijk, maar dat wist men toen nog niet.

Carneades in Rome

In het jaar 155 voor onze jaartelling kwam Carneades om politieke redenen naar de Romeinse hoofdstad. Carneades was een aantal jaar eerder de voorzitter geweest van de platoonse Academie. Dit was precies in de tijd dat de Romeinen Griekenland veroverden. Hij hield in Rome twee betogen op opeenvolgende dagen, die volkomen in tegenspraak waren met elkaar.

Op de eerste dag hield hij een lang en vurig betoog waarin hij het Romeinse rechtssysteem verheerlijkte. Op de tweede dag maakte hij zijn eigen argumentatie, en daarmee ook het Romeinse rechtssysteem, met de grond gelijk.

Carneades was hierbij geïnspireerd door de dialogen van Plato, waarin van iedere stelling altijd de voors en tegens werden behandeld. En hierin vinden we een raakvlak met de sceptici, die zeggen dat uiteindelijk geen enkele stelling als waar of onwaar kan worden bewezen. De platoonse Academie heette in die tijd dan ook sterk beïnvloed te zijn door het scepticisme. We kunnen Carneades daarom gerust een sceptisch platonist noemen.

Carneades betoogde in de lijn van het scepticisme dat absolute zekerheid helemaal niet te verkrijgen is. Want de mens kan dromen, hij kan illusies hebben en gek blijken te zijn. Daarom zijn de zintuigen en de rede fundamenteel onbetrouwbare instrumenten.

Hij koos er opzettelijk voor om dit in Rome te illustreren door het belangrijkste bastion van zekerheid van de Romeinen in het hart aan te vallen: het Romeinse recht.

Filosofisch pragmatisme

De sceptische houding van de platoonse Academie stuitte in Griekenland al op veel kritiek. De stoïcijnen verweten Carneades dat zijn sceptische houding alleen maar zou leiden tot apathie en besluiteloosheid. Want als alles alleen maar een mening is, dan is er geen basis om te handelen. Dan is er namelijk ook geen recht en onrecht, en geen onderscheid tussen goed en kwaad meer mogelijk.

Natuurlijk had Carneades kunnen zeggen dat als de uitkomst van een gedachte je niet bevalt, deze nog niet per se onwaar hoeft te zijn. Maar een echte platonist laat zich natuurlijk niet zomaar vertellen dat er geen hogere waarheid en hoger ‘goed’ kan zijn, en dus kwam Carneades met een opmerkelijke redenering.

Het is waar dat we niets zeker kunnen weten, stelde Carneades als een ware scepticus. Maar dat weerhoudt ons er niet van om in elke situatie te kunnen zeggen wat volgens ons het meest waarschijnlijk is, en wat ons op dat moment het beste lijkt om te doen. Op die manier behouden we toch een kompas voor ‘het goede’.

Ook vandaag de dag nog wordt relativisten vaak verweten een moreel ‘zwart gat’ te hebben. Carneades bewijst dat dit niet zo hoeft te zijn. Hij legt een theoretisch fundament voor het pragmatisme.

Pragmatisme is het handelen op basis van praktisch nut en tijdelijke veronderstellingen, in plaats van fundamentele overtuigingen. Filosofisch pragmatisme rechtvaardigt die houding door te stellen dat fundamentele zekerheid principieel onmogelijk is. Zekerheid wordt hier vervangen door waarschijnlijkheid.

Falsificatie

Daarbij geeft Carneades zijn pragmatisme meteen een praktisch handvat. Hoewel niets zeker is, zegt Carneades, kunnen we wel aannames doen, en zolang een aanname niet strijdig is met wat wij meemaken, is deze bruikbaar. Op deze manier kunnen we handelen en wetenschap bedrijven, ondanks het feit dat we nooit zullen weten wat de waarheid is.

Dit principe is tegenwoordig leidend in de wetenschap. Het is het principe van falsificatie, dat in de twintigste eeuw geherintroduceerd werd door de wetenschapsfilosoof Carl Popper.

Veel mensen zien relativisme als een blok aan het been van de vooruitgang, omdat je als relativist nooit zou mogen zeggen dat het één beter is dan het ander. Denk ook aan de hedendaagse kritiek op cultuurrelativisme.

De filosofie van Carneades laat zien dat dit verwijt niet klopt: relativisme is juist de motor achter wetenschappelijk succes. Want het erkennen van ons niet-zeker-weten behoedt de wetenschap voor dwalingen, terwijl er ondertussen toch wetenschappelijke vooruitgang wordt geboekt en een rationeel wetenschappelijk debat kan plaatsvinden, omdat het één door onderzoek als meer waarschijnlijk kan worden aangenomen dan het ander. Fundamentele scepsis blijkt zo juist een zeer bruikbare filosofische houding voor een zuivere wetenschap, en voor wetenschappelijke vooruitgang.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Filosofie in Rome 3: Hellenistische natuurkunde

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Aristoteles 8: de Vormen van Aristoteles

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

Aristoteles 6: de Wetenschapper-filosoof

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more