Een inconsistente chronologie (1)

Wandschildering van twee antelopen, gevonden op Santorini (Nationaal Archeologisch Museum, Athene)
15 november 2020

Santorini ofwel Sint-Irene is een klein eiland in de Egeïsche Zee. In de Oudheid heette het Thera. De bovenstaande muurschildering komt er vandaan. Ze is gevonden onder een enorme laag vulkanisch gesteente, uitgestoten toen de plaatselijke vulkaan uitbarstte, ergens in het tweede kwart van het tweede millennium v.Chr. Deze “Minoïsche uitbarsting” moet een enorme explosie zijn geweest, alleen vergelijkbaar met de Tambora-uitbarsting in 1815. Het uitgestoten puinsteen lijkt te zijn gevonden tot in de delta van de Nijl, er lijkt een donker laagje in de jaarringen uit deze tijd en er lijkt zó veel stof in de atmosfeer te zijn geweest dat de Venus-waarnemingen in Babylonië erdoor werden beïnvloed.

Dat maakt het een van de ijkpunten van de Bronstijd-chronologie, maar ik gebruikte in de vorige zin niet zonder reden driemaal het woord “lijkt”. We weten het allemaal nét niet zeker genoeg. Dus is er alle reden om te onderzoeken wanneer die vulkaan nu precies explodeerde, maar dat is zo gemakkelijk nog niet. De aardewerkdatering rond 1500 v.Chr. klopt zeker niet.

Ik herinner me hoe tijdens mijn studietijd een onverwacht resultaat kwam toen de ijslaagjes werden onderzocht die op Groenland zijn gevonden: de sneeuw die in 1614 was gevallen, zat vol stof en had een donkere laag achter gelaten. Later is die datering iets verschoven en men neemt nu aan dat het rond 1642 is gebeurd en dat dit stof afkomstig is van een vulkaan in Alaska.

De jaarringen van de bomen zijn op het noordelijk halfrond echter opvallend duister rond 1629 en 1628. Dat correspondeert, zo heeft de Nederlandse onderzoeker Teije de Jong aangetoond, met bepaalde Venuswaarnemingen. Het kleitablet dat ze vermeldt bevat voor die tijd onmogelijke observaties, die echter ineens verklaarbaar worden als we aannemen dat er veel stof in de atmosfeer zat. Dat dat stof van de Thera komt, is helaas onzeker.

In 2000 werd op Thera een olijftak gevonden. Het aardige was dat die afkomstig leek van een nog levende boom en dus niet enkele jaren eerder was afgebroken. Je zou de jaarringen van zo’n tak willen gebruiken om een stap verder te komen, maar er zijn twee problemen: de olijf zet niet elk jaar een jaarring af en we hebben sowieso geen doorlopende jaarringencurve van 2018 en de Nieuwe Tijd via de Middeleeuwen en de Late Oudheid door de Klassieke Oudheid en de IJzertijd naar de Bronstijd. We hebben wel deelcurven, maar die sluiten niet op elkaar aan.

Geen nood! We kunnen namelijk stukken hout uit de jaarringencurve nemen en daarop een C14-datering los laten. Dat levert dan een reeks waarschijnlijke dateringen op waarvan we de onderlinge afstanden weten. Die moeten ergens op de ietwat kronkelige kalibratiecurve passen en die kronkels zouden eigenlijk op maar één manier moeten kunnen worden ingepast. De vakterm is wiggle matching. Op deze wijze hebben onderzoekers toch een jaarringencurve voor de Bronstijd kunnen vaststellen en dan blijkt onze olijftak met 95% zekerheid te kunnen worden gedateerd tussen 1627 en 1600 v.Chr.

Dat sluit perfect aan op de astronomische gegevens uit Babylonië en het donkere laagje in de jaarringencurve, aannemend dat het atmosferische stof van de Thera komt. Het sluit bovendien aan bij “gewone” koolstofdateringen, zoals die van de zaden die in een graansilo zijn gevonden. Helaas is het denkbaar dat die, liggend op de bodem van de opslag, al decennia oud waren toen de vulkaan uitbarstte (het “old-wood effect”). Dat kan niet het geval zijn bij de kevers die bekendstaan als bladhaantjes, maar als we die koolstofdateren is het probleem de onzekerheidsmarge: de waarschijnlijkheidscurve heeft weliswaar een piek rond 1630, maar valt erg breed en in feite is elke datum in het tweede kwart van het tweede millennium denkbaar.

Ik voor mij denk echter dat de gebeurtenis wel degelijk rond 1630 moet worden geplaatst. Er is op dat moment zeker iets gebeurd waardoor veel stof in de atmosfeer kwam. De hamvraag: was dat de Thera? Daarover volgende keer meer.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Een inconsistente chronologie (2)

In mijn stukje van vorige week maandag wees ik erop dat de uitbarsting van de Thera een geducht chronologisch probleem vormt. Er Read more

Jaarringdatering

Archeologische persberichten zijn nogal eens overdreven. De opstellers van goede berichten niet te na gesproken benutten archeologen de media vaak Read more

De Midden-Bronstijd

In de reeks over het handboek Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek moeten Read more

Je leest nooit slechts één tekst

De zeeslag van Salamis vond plaats op 29 september 480 v.Chr. en de slag bij Marathon vond tien jaar eerder plaats. Over de maand Read more