Een cesuur in de geschiedenis

Perzische gouden schaal (Reza Abbasi-museum, Teheran)
14 januari 2022

Perzische gouden schaal (Reza Abbasi-museum, Teheran)

In het negentiende-eeuwse beeld van de geschiedenis vormt de totstandkoming van het Perzische wereldrijk en de hereniging van het oude Nabije Oosten onder één vorst, waarover ik onlangs blogde, een cesuur. Griekenland wist namelijk buiten dit wereldrijk te blijven en daar begon de geschiedenis opnieuw. Met een beschaving die, zo meende men destijds, humanistischer, rationeler, creatiever was dan die van het Nabije Oosten. Die zou religieus, mystiek, obscurantistisch en behoudend zijn geweest.

Een logisch vooroordeel

Dat beeld was in de negentiende eeuw niet onlogisch. In 1822 ontcijferde Champollion het hiërogliefenschrift, rond 1850 slaagde Rawlinson erin het Babylonische spijkerschrift te ontraadselen. Archeologie in het Ottomaanse Rijk was moeilijker dan in Italië. Er was lange tijd simpelweg weinig informatie. Bovendien verdeelden de universiteiten, de innovatieve Berlijnse voorop, de bestudering van de Oudheid over afdelingen die waren gewijd aan hetzij klassieke, hetzij Semitische letteren. De Babylonische literatuur kwam zo op dezelfde afdeling als de Hebreeuwse. Zodoende kwam bij de bestudering van het spijkerschriftmateriaal de nadruk als vanzelf te liggen bij de voor Bijbelstudie relevante teksten. Dat de onderzoekers het eerst teksten publiceerden met een religieuze inslag, versterkte het vooroordeel dat de oosterlingen mystiek van aard waren geweest.

Dat vooroordeel is nog volop aanwezig. Toen ik Vergeten erfenis schreef, ontdekte ik een recent schoolboek waarin unverfroren stond dat pas in Griekenland “een beschaving met een menselijke maat” zou zijn ontstaan. In Xerxes in Griekenland heb ik beschreven hoe zich voor historici uitgevende ideologen dit soort kwakgeschiedenis na 9/11 rondbazuinden. Maar ook in serieuze handboeken is het negentiende-eeuwse geschiedbeeld aanwezig. De Blois en Van der Spek onderbreken in Een kennismaking met de oude wereld hun tot hier chronologische verhaal om drie onderbelicht gebleven thema’s systematisch te behandelen. Daarna richten de auteurs hun aandacht op Griekenland. De onderbreking van het chronologische verhaal bestaat uit de economie, de staat en religie, deze drie, en de eerste daarvan is religie.

Kon het anders?

Konden De Blois en Van der Spek anders? Natuurlijk wel. De overgang tussen de Bronstijd naar de IJzertijd zou stukken logischer zijn geweest. Die cesuur heeft tenminste echt bestaan. Was de wereld van de Bronstijd er een van imperia die elkaar in evenwicht hielden, de Vroege IJzertijd was er een van kleine koninkrijkjes die geleidelijk clusterden in één wereldrijk. Technologisch, economisch en politiek was de IJzertijd een totaal andere wereld dan de Bronstijd.

De vraag of ook de religie van karakter veranderde, is overigens interessant. Voor bijvoorbeeld de stadstaten van Fenicië is het omstreden of er continuïteit was vanuit de oudere Kanaänitische cultuur. De Ba’al uit de Bijbel en de Balu uit de Ugarit-teksten delen weliswaar dezelfde naam, maar ik zou niet al te snel aannemen dat de mythologie en de rituelen dezelfde waren.

Konden De Blois en Van der Spek anders? Natuurlijk niet. Een kennismaking met de oude wereld is een handboek. Het biedt een inleiding en dient om studenten te laten communiceren met eerdere generaties. Uit de aard der zaak verdeelt een historisch handboek het verleden op een conservatieve manier. Desnoods door de stof zo in te delen dat een achterhaalde cesuur wordt benadrukt.

De augusteïsche cesuur

Een ander voorbeeld vinden we verderop in Een kennismaking met de oude wereld, als de auteurs de regering van keizer Augustus aangrijpen voor een tweede onderbreking door middel van enkele thema’s. Daarmee plaatsen ze zich in een nog oudere historiografische traditie. Ergens in de derde eeuw n.Chr. begonnen geschiedschrijvers als Cassius Dio de overgang van republiek naar keizertijd te markeren als cruciale cesuur.

Het is maar de vraag of de tijdgenoten van Augustus en Tiberius het zo hebben ervaren. Ik kan althans zo snel geen augusteïsche auteurs noemen die het “herstel van de republiek” hebben uitgelegd als begin van een monarchie. Dat is misschien te verklaren vanuit de aanname dat het niet zo handig is een tiran een tiran te noemen, maar ook een Velleius Paterculus, wiens beschrijving van de jaren van Augustus’ bestaat uit een opstapeling van catastrofes, lijkt niet door te hebben gehad dat Augustus en Tiberius iets wezenlijk nieuws hadden geïntroduceerd.

Conservatief?

Wat ik maar zeggen wil: De Blois en Van der Spek opteren voor een traditionele verdeling van hun stof. Dat is in een handboek onvermijdelijk. Het wringt ook, vooral als de bedoelde cesuur politiek wordt misbruikt. Nieuw Rechts gebruikt immers zowel de veronderstelde cesuur tussen Oost en West als de fascistische Augustus-ideologie. Over die laatste valt nog een boom op te zetten, want de Romeinse Burgeroorlogen vormden inderdaad een keerpunt. De Oost-West-tegenstelling heeft echter nooit bestaan, al was het maar omdat oosterlingen de concepten “Europa” en “Azië” niet kenden.

Ik zou adviseren bij een volgende herdruk de drie hoofdstukken over de oud-oosterse religie, economie en staat te plaatsen bij de overgang van Brons naar IJzer. Het was geen geringere geleerde dan Weber die het negentiende-eeuwse frame aan gruizels blies; om de stof een eeuw later nog volgens die cesuur te ordenen, is niet langer conservatief maar lijkt me eerder reactionair.

Deel dit blog:
De tien invloedrijkste antieke teksten

Justinianus kondigt de codificatie van het Romeins Recht aan. Miniatuur uit de Mainzer editie van 1477, waarvan een exemplaar (vastgebonden Read more

Hannibal, de Rhône en Mozes

De samenvloeiing van Rhône en Isère Wetenschap begint met het gecontroleerd verzamelen van data. Archeologen graven dingen op, classici vervaardigen Read more

The Dig

Er was vorig jaar veel te doen over The Dig, een film waarin de opgraving van Sutton Hoo een rol Read more

Terugblik 2021: Digitale paleografie

Vergilius’ Bucolica: hoeveel handschriften herkent u? (Vaticaanse Musea, Rome) De website Archeologie Online, de online-versie van Archeologie Magazine, bood eind Read more