Een Algerijnse Augustinusfilm

2 januari 2021

Je kunt het aan mij overlaten om door Algerije te reizen, kijkend naar de steden waar Augustinus moet hebben gewoond en gewerkt, zonder in de gaten te hebben dat er in de Algerijnse bioscopen een film draaide over de bisschop van Hippo: Augustine, Son of Her Tears. Of ook wel Aghstynws, abin dumueuha. Dat schrijf ik niet uit pedanterie, maar omdat het aangeeft wat de film is: een poging de man weg te halen uit de wereld van het Europese christendom maar te presenteren als Algerijn.

Gemeten aan wat de filmmakers beoogden, kan de film alleen worden getypeerd als succes. We krijgen de Algerijnse en Tunesische landschappen te zien. We zien Aghstynws niet alleen in een Romeinse tunica en toga, maar ook in een kandora en een qessabiya. De acteurs komen uit de Maghreb en dat heb ik in films over de Oudheid nog maar zelden gezien. Ik vond dat prettig ontregelend. De film verveelt beslist niet. Maar om nu te zeggen dat het een meesterwerk is dat u gezien hebben móet, nee.

Algerijns landschap

Twee verhalen

De film vertelt twee verhalen. Enerzijds is er de in Parijs woonachtige Algerijnse documentairemaker Hedi, die opdracht krijgt een documentaire te maken over de filosoof Augustinus als Algerijn, en daarvoor terugreist naar zijn vaderland. Anderzijds is er het leven van de kerkvader. De twee levens hebben nogal wat overeenkomsten, zoals de moeizame relatie tot een traditionele moeder, die het in beide gevallen bij het rechte eind blijkt te hebben ten opzichte van een zoon die zó geobsedeerd is door zijn passie, dat hij niet goed weet om te gaan met een geliefde. Twee mannen, elk tussen twee vrouwen, en geen van beide brengt het er echt goed vanaf.

De moderne verhaallijn is noodzakelijk omdat scenarist Sameh Samy via Hedi’s documentaire uitleg kan laten geven over wat er in Augustinus’ leven gebeurde. Een priester in Annaba legt dus aan de documentairemakers uit wat de functie van de Belijdenissen was voor de zielzorger die Augustinus was, zodat de bioscoopbezoeker het ook begrijpt. De ambitie van de filmmakers is dus een historisch enigszins betrouwbaar portret te schetsen – Augustinus als Algerijn, Augustinus voordat hij Sint-Augustinus was, de echte Augustinus.

Moderne uitleg over de “Belijdenissen”

Historisch enigszins betrouwbaar?

Het is hier dat het problematisch wordt. Een historische film is sowieso een lastig genre, want de eisen die je stelt aan een film (spannend, vermakelijk…) staan haaks op een accurate weergave van het verleden, dat immers voor de meeste mensen gewoon de sleur van de dag is geweest (niet spannend, weinig vermakelijk…). Je moet een film dan ook niet op historische accuratesse beoordelen, tenzij de makers het zo willen. Zoals nu. En het moet gezegd: het is niet zo best.

Van sommige dingen begrijp je dat het in een film nu eenmaal zo moet. Overal branden bijvoorbeeld kaarsen: peperdure bronnen van licht, gemaakt van bijenwas en alleen in gebruik bij de elite. Niet echt iets voor het huis van Augustinus’ arme ouders, maar in een film heb je nu eenmaal lichtbronnen nodig en dan zijn de historisch wat meer accurate olielampjes echt onvoldoende.

Kaarslicht

In andere gevallen is er echter geen reden het niet gewoon goed te doen. Om een simpel voorbeeld te geven: een toga met een purperen bies duidt op een senator en werd niet door iedereen gedragen. De sieraden van Augustinus’ geliefde Tanit zijn eerder Afghaans dan Romeins. De soldaten die een doodenkele keer in beeld komen, dragen leren harnassen, die echt nooit hebben bestaan. Misschien hebben de filmmakers, die duidelijk werkten met een bescheiden budget, ergens een partij rekwisieten uit Cinecittà overgenomen?

Tanit

Christendommen

En dan zijn er de kerken. Die dateren in wezen uit de jaren vijftig, compleet met kruisbeelden. Alleen: dat type afbeelding bestond nog helemaal niet. Het is rond het midden van de vijfde eeuw uitgevonden door mensen die nooit een kruisiging hadden gezien. Ik noem dit detail, omdat het alle problemen samenvat: het christendom van deze film is niet het historische christendom, maar een christendom van de jaren vijftig.

We zien een Augustinus die kwaad wordt op het christendom omdat zijn christelijke moeder Monnica allerlei vernederingen accepteert; we zien hem kwaad worden omdat zijn vader, heel hypocriet, alle zonde afzweert op zijn doodsbed, als het een makkelijke belofte is. Daarna wordt Augustinus manicheeër, wat hem uiteindelijk niet bevalt omdat hij allerlei vragen houdt die het manicheïsme niet kan beantwoorden. Dit is een trotse Augustinus die zich afzet tegen zijn traditionele moeder, tegen de manicheeërs – en die zich, vol intellectuele trots, ook zou hebben afgezet tegen het christendom nadat hij dat later in zijn leven wel had aanvaard.

Een trotse Augustinus

Waarom Augustinus zich er niet tegen afzette, wordt uit de film niet duidelijk. De impliciete aanname is natuurlijk die van de jaren vijftig: omdat het christendom superieur is. Voor u en mij, in een seculiere samenleving, is dat geen bevredigend antwoord. Het is beter, denk ik, te kijken naar het feit dat het christendom zich, beter dan het manicheïsme, kon uitdrukken in de termen van de toen bestaande filosofie, het neoplatonisme. Dat je dat in een film kunt tonen, bewijst Agora.

Ongehuwd samenwonen

In nog een ander opzicht is de film uitgesproken jaren vijftig. Augustinus heeft jarenlang samengewoond met een vrouw die in de film Tanit heet maar wier naam hij in de Belijdenissen nergens noemt. Ze was immers teruggekeerd naar Numidië en hij wilde haar niet in opspraak brengen. Ongehuwd samenwonen was destijds de gewoonste zaak van de wereld en geen enkele moderne biograaf ziet er een probleem in. In Augustine, Son of Her Tears wordt het echter wél gepresenteerd als iets onbehoorlijks; Monnica berispt haar zoon, keurig synchroon met de berisping die, in de moderne verhaallijn, documentairemaker Hedi van zijn moeder krijgt over het feit dat hij ongehuwd samenwoont.

Hedi trouwt daarna netjes en Augustinus zal bisschop worden. In deze film is het goed om te doen wat je traditionele moeder je opdraagt. Ik heb zo’n vermoeden dat de echte Augustinus op dit punt weinig gelegen zal hebben laten liggen aan wat zijn moeder dacht. Na de dood van zijn vader was hij de heer des huizes en ging hij zijn eigen gang. De christelijke norm dat je niet ongehuwd mag samenwonen, was er in de late vierde eeuw niet en heeft voor Augustinus nooit gegolden.

Enfin. U moet zelf maar zien. Hier is de versie die me, doordat de nagesynchronisatie wat onbeholpen is, het gevoel gaf dat ik zat te kijken naar amateurtoneel.

Ik weet, kortom, niet of ik in Algiers, waar ik de film in december 2019 vermoedelijk zou hebben kunnen zien, werkelijk veel heb gemist. Toch wil ik niet ontkennen dat ik Augustine, Son of Her Tears met plezier heb bekeken. Zoals gezegd: het is ook weleens prettig om een Algerijnse Romein door Algerijnen gespeeld te zien worden.

[Het bericht Een Algerijnse Augustinusfilm verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
The Dig

Er was vorig jaar veel te doen over The Dig, een film waarin de opgraving van Sutton Hoo een rol Read more

Katharsis

Bij een tragedie zien we op het podium een afgeronde reeks serieuze handelingen met een zekere lengte, waarbij elegante taal Read more

Jona en de pompoen

Het bijbelse verhaal van Jona en de walvis was al heel populair onder de eerste christenen. Het is een zeer Read more

MoM | De vergeetachtige ooggetuige

Ooit las ik ergens, ik ben vergeten waar, over een docent aan een rechtenopleiding die zijn studenten duidelijk wilde maken Read more