DNA, Ieren, Etrusken, Karthagers en Chinezen

Karthaags masker, eind zesde eeuw (Musée national du Bardo, Tunis)
12 november 2020

Voor de oudheidkundige is het DNA-onderzoek nog vooral een belofte. Ik heb in eerdere stukjes enkele ontwikkelingen geschetst, maar die betroffen vooral de Prehistorie: hoe de mensheid wegtrok uit Afrika, de verspreiding van de landbouw en de migraties van de Indo-Europeanen. De conclusie is dat Europa in twee enorme golven bevolkt is geraakt: één golf van landbouwers en één golf van Indo-Europees-sprekenden.

Als we in de historische tijd aankomen, wanneer we geschreven bronnen krijgen, zijn de grote migraties al voorbij. Het DNA-onderzoek zal eerst verfijnder moeten raken vóór we veel verder kunnen kijken. Dat zal nog wel gebeuren, want het uitvoeren van tests wordt steeds meer routine (en goedkoper).

Overigens is geschreven documentatie niet helemáál zonder betekenis: de Centraal-Aziatische samenleving van de Indo-Iraniërs is enigszins gedocumenteerd in geschreven teksten, namelijk in het oudste deel van de Avesta, het heilige boek van de Iraanse volken: een wereld van nomadische veetelers op de steppe. Het is een wereld met een dualistisch wereldbeeld dat we misschien ook archeologisch kunnen documenteren.

Dit gezegd zijnde: de échte conclusies voor historisch onderzoek moeten nog komen. Toch zijn er al weleens berichten in de media en daar wil ik nog een woord aan wijden.

Ten eerste de bewering dat Ierland etnisch anders is gebleven doordat de Indo-Europese migratie er nooit is aangekomen. Dat klinkt niet heel erg vreemd, want Ierland ligt wat afgelegen en we zagen al dat DNA-sporen van de vóór-Indo-Europese bevolking nog worden gevonden in de Alpen en op de eilanden Corsica en Sardinië. De claim dat ook Ierland in deze categorie viel, is echter vorig jaar weerlegd: de Ieren zijn niet wezenlijk anders dan de rest van Europa.

Dan is er de bewering dat eindelijk is vastgesteld dat de Etrusken uit Klein-Azië naar Italië zijn gekomen. Die claim wordt sinds 2007 in alle oneven jaren een keer gedaan en in alle even jaren tegengesproken. Het probleem is dat veel Europeanen landbouwers-DNA hebben. Vrijwel iederéén komt uiteindelijk uit Anatolië. Om een oosterse achtergrond voor de Etrusken te bewijzen, is méér nodig, namelijk antiek genetisch materiaal dat én zowel in het oude Toscane en Turkije is gevonden én niet overdonderend vaak daarbuiten. Ik heb nog geen definitief bewijs gezien.

Er is een claim, alweer wat ouder, dat er iemand met Oost-Aziatische genen is gevonden in Italië: een slaaf op een van de keizerlijke domeinen. Die claim lijkt correct te zijn, en het is niet ingewikkeld om een plausibel scenario te verzinnen: een Chinese handelaar kan in Samarkand door de Parthen gevangen zijn genomen en aan de Romeinen verkocht. Er is een soortgelijke claim, een paar maanden geleden, voor vier Afrikanen en twee Aziaten in Londen, maar die is niet gebaseerd op DNA-onderzoek maar op skeletmateriaal.

En dan is er een opmerkelijk onderzoeksresultaat uit Karthago, waar men een parallel constateerde tussen het DNA van iemand op een plaatselijk grafveld en dat van mensen uit het antieke Spanje. Ook dat is niet zo vreemd, want de hele cultuur van de Karthago was een fusie van elementen uit diverse culturen.

Samenvattend is de voornaamste conclusie van tien jaar DNA-onderzoek dat migratie in het verleden heel gangbaar is geweest. Zó gangbaar dat oude, racistische sjablonen onhoudbaar zijn geworden: de volken en rassen zijn zo door-en-door vermengd dat het betekenisloze categorieën zijn. Dat is overigens geen nieuw inzicht, maar het is fijn een bestaand idee met een nieuwe categorie bewijsmateriaal te kunnen onderbouwen. Verder moeten we anders gaan nadenken over verklaringen in de archeologie, een oudheidkundige discipline die lange tijd de nadruk legde op vormen van diffusie en adaptatie om culturele veranderingen te verklaren, maar nu ook rekening moet houden met migratie.

Tot slot: het zijn nooit alleen mensen die reizen. Ze nemen ideeën mee. Dit betekent dat oudheidkundigen serieuzer dan tot nu toe het geval was rekening zullen moeten houden met invloeden uit verre culturen. Tot een paar jaar geleden zou een overeenkomst tussen een Indische en een Griekse wijsgeer zijn afgedaan als stom toeval, voortaan moeten we rekening houden met de mogelijkheid van wederzijdse beïnvloeding.

En verder? Verder moeten we nog maar een paar jaar wachten op nieuwe, ongetwijfeld boeiende conclusies.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Eigenlijk zou de DNA-revolutie “hermeneutische revolutie” moeten heten

Ik heb het regelmatig over de DNA-revolutie. Dat zou momenteel het belangrijkste thema in de oudheidkunde moeten zijn. Simpel gezegd: Read more

De DNA-revolutie

In de loop van de twintigste eeuw hadden oudheidkundigen verschillende verklaringen voor de permanente veranderingen binnen de antieke culturen. Eén Read more

Isotopenonderzoek

Ik heb al een aantal keren geschreven over de DNA-revolutie. Door het onderzoek naar zowel hedendaags als antiek genetisch materiaal Read more

De Indo-Europese migraties

De vraag waarom de Indo-Europese talen op elkaar lijken, is in een kwaad licht komen staan doordat de nationaalsocialisten zich Read more