Digitale archeologie

12 november 2020

Als een wetenschap zich niet presenteert als wetenschap, zal het publiek die wetenschap niet herkennen als wetenschap, en zoals de trouwe lezers van deze blog weten denk ik dat de diverse oudheidkundige bloedgroepen op dit punt nogal wat kunnen bijleren. Oudhistorici hebben het misbruik van de oude geschiedenis – afrocentrismeJezusmythicismekoloniale frames – deels te wijten aan zichzelf; met hun goedbedoelde vertalingen tonen classici niet waarom het doorgronden van de antieke denkwereld geen “simsalabim, bron, spreek tot mij!” zou zijn; en archeologen hebben het vaker over vondsten dan over archeologie.

Ik ken maar één museum dat echt gewijd was aan archeologie als archeologie: het was in Brugge. Een tijdelijk alternatief is er nu in het Universiteitsmuseum in Groningen, waar tot eind dit jaar een expositie is met de naam “Dig it all. Archeologie van de toekomst”. Met de leutige naam heb ik al de helft van de minpunten genoemd; het is namelijk een erg geslaagde tentoonstelling over de invloed van digitale technieken op de archeologie, en als u in het noorden bent, moet u er zeker naartoe.

Voor de opgraving

Digitale methoden spelen op allerlei momenten in het wetenschappelijk proces een rol, wat al begint met de verkenning van het landschap. In veel landen bestaan al buitengewoon nauwkeurige, met drones vervaardigde kaarten van het microreliëf, zoals het Actueel Hoogtebestand Nederland en het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen. Door zulke kaarten zijn bijvoorbeeld Celtic Fields en oude doolhoven herkend. Op de Groningse expositie komen de scheepswrakken uit de IJsselmeerpolders aan bod. De foto hieronder toont een loopgraaf langs de Hunze uit de gevechten die in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog plaatsvonden in Groningen (vergelijk).

Loopgraaf

Vondstregistratie en -vergelijking

Tijdens de eigenlijke opgraving worden vondsten digitaal geregistreerd en worden plattegronden digitaal vervaardigd. Zelfs de individuele coupes kunnen zo worden ingetekend – als “intekenen” nog het woord is. Vondsten worden ook digitaal gefotografeerd – hier is een zeer recent voorbeeld – met technieken die driedimensionele reconstructie mogelijk maken. Ook zijn er technieken om met gewone foto’s, gemaakt vanuit diverse hoeken, de driemensionele vorm van voorwerpen te reconstrueren. (Dit is belangrijk gebleken na de verwoestingen die de zogenaamd islamitische staat in noordelijk Irak heeft aangericht.)

Interessant zijn ook de digitale vergelijkingscollecties, waarmee opgegraven resten van planten en dieren kunnen worden vergeleken. Via uw telefoon of computer kunt u bijvoorbeeld botten uit alle hoeken bekijken.

Digitaal schaapsbot

Eén van de vele voordelen is dat een archeoloog al in het veld aan het werk kan, bijvoorbeeld door met een 3D-printer de botten uit te printen die hij wil vergelijken met wat hij uit de grond heeft gehaald. Een ander voordeel is dat je vanuit je studeerkamer de verzamelingen van allerlei instituten wereldwijd kunt bekijken. Het is analoog aan de spectaculair gegroeide bereikbaarheid van bibliotheken nu miljoenen boeken zijn ingescand.

Reconstructie

Een van de spectaculairste in Groningen getoonde toepassingen is de reconstructie van een oeroud kamergraf bij Ayios Vasileios, waar het Gronings Archeologisch Instituut een grafveld onderzoekt uit het midden van het tweede millennium v.Chr.. De wanden van de grafkamer vormden geen probleem maar het dak, waarvan alleen bekend was dat het was bedekt met ruim tweehonderd grote en kleine stenen, bleek minder goed te begrijpen. Alle stenen en de grafkamer werden dus ingescand en de onderzoekers konden in virtual reality reconstructies uittesten.

Uit een filmpje over de VR-reconstructie van het dak van een grafkamer

Het museum toont ook de ontwikkeling van het landschap aan de hand van de opgraving van Crustumerium, een IJzertijdnederzetting even ten noorden van Rome. Op een leuk filmpje is te zien hoe buiten de stadswal en -gracht een grafheuvel heeft gelegen die diverse ontwikkelingsfasen heeft gekend, die een voor een in beeld komen.

Modelleren van langetermijnontwikkelingen

Een toepassing die ik miste was de grootschalige analyse van de historische ontwikkeling door het modelleren van langetermijnontwikkelingen. Dit staat nog in de kinderschoenen en veel historici aarzelen of het wel mogelijk is grote historische processen te herleiden tot enkele digitaliseerbare sleutelfactoren, terwijl veel archeologen de langetermijnanalyse niet direct beschouwen als hun werkterrein. Juist het feit dat dit dus wat omstreden is, zou de bezoeker een beeld hebben kunnen geven van het feit dat wetenschap vaak tastend zoeken is en dat we vaak niet weten of een wild idee een sprong in de goede of de verkeerde richting is. (Dit was de andere helft van de minpunten aan deze prima expositie.)

Presentatie

Wetenschap bereikt haar doel pas als ze bij de burger is. Op dit punt biedt digitalisering boeiende mogelijkheden, die u ongetwijfeld de afgelopen tijd al eens hebt gezien in de musea. Het universiteitsmuseum legt het uit aan de hand van een interactieve plattegrond van de al genoemde gevechten in de Groningse binnenstad. Niet alleen loopgraven maar ook het verloop van het front en enkele opgegraven voorwerpen zijn getoond – voorwerpen die overigens eveneens worden getoond. De vergelijking tussen het ietwat knullige briefje bij een Duitse helm en alle moderne technieken toont hoe ontzettend veel verder de archeologie in de afgelopen decennia is gekomen.

[Deze blog verscheen oorspronkelijk in de reeks “Methode op Maandag“.]

Deel dit blog:
Hunebed van de dag: D6 (Tynaarlo)

Het op vijf na noordelijkste hunebed in Nederland, hunebed D6, was het eerste dat ik zag. Althans als volwassene. Ik Read more

De Warka-vaas

Ik blogde al over de grote stad Uruk, tegenwoordig Warka, waar de overgang van Neolithicum naar geschiedenis is gedocumenteerd in Read more

Hunebed van de dag: D1 (Steenbergen)

Hunebed D1, het op vier na noordelijkste hunebed in Nederland, bleek in gebruik als klimrek voor kinderen. Althans toen wij Read more

De Dame van Simpelveld

De sarcofaag van de Dame van Simpelveld is een van de mooiste vondsten uit de Nederlandse archeologie. Gemaakt in de Read more