De vroege Stoa 1: Zeno versus Crates

Zeno (Ny Carlsberg Glyptotek Kopenhagen)
22 december 2020

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze derde reeks van vijf afleveringen: de vroege Stoïcijnen.]

Kalmte en soberheid

Het woord ‘stoïcijns’ staat in onze taal voor ‘onbewogen’. De volgende filosofen die we gaan bekijken, de stoïcijnse filosofen, staan er dan ook om bekend dat ze pleitten voor soberheid, en het vermijden van al te heftige emoties.

In dat streven stonden ze echter niet alleen. De lijfspreuk van Solon van Athene was al ‘alles met mate’, en dat bleef een lijfspreuk van veel Grieken. Ook Plato vond dat de geest zich van emoties maar niet zoveel moest aantrekken, omdat emoties bij het lichaam horen. Plato’s leerling Aristoteles pleitte voor een evenwichtig leven: extreme emoties keurt hij af. En we zagen hoe ook Epicurus, een filosoof van het genot, uiteindelijk pleitte voor kalmte en soberheid.

Het wantrouwen van heftige emoties was dan ook onderdeel van de hele Griekse cultuur. Alleen Aristippos week hier enigszins van af. De soberheid is dan ook niet door de stoïcijnen uitgevonden, en is zelfs niet het kenmerk waarmee de stoïcijnen zich van andere Griekse filosofen onderscheidden. Maar waarin verschilden zij dan wel?

Zeno de stoïcijn

We zullen het zien als we Zeno gaan volgen, de eerste stoïcijn. Om hem te onderscheiden van zijn eerdere naamgenoot, de leerling van Parmenides die met de fabel van Achilles en de schildpad kwam, noemen we hem ‘Zeno van Citium’, of simpelweg ‘Zeno de stoïcijn’. We treffen hem in Athene ten tijde van Epicurus, ongeveer driehonderd jaar voor Christus.

Zeno wordt in de literatuur omschreven als een lange, dunne, getinte en – toegegeven – sobere man. Hij was een koopman, geboren in Citium, een stad op Cyprus. Door een schipbreuk belandde hij in Athene, waar hij zo onder de indruk raakte van de verhalen over Socrates, dat hij besloot zijn verdere leven te wijden aan de filosofie.

En omdat hij meende dat de cynici Socrates’ ware erfgenamen waren, ging hij in de leer bij de cynicus Crates. Van alle filosofen waren de cynici met hun totale aversie van bezit misschien wel de koningen van de soberheid: ze wezen in ieder geval elke vorm van luxe af.

De aard van de natuur

De cynicus Crates, bij wie Zeno de stoïcijn in de leer ging, was gesteld op linzen: eenvoudig voedsel dat symbool stond voor de eenvoud die de cynici bepleitten. En daarom had hij bedacht dat zijn leerling bij wijze van statement maar met grote potten linzensoep moest gaan rondsjouwen. We hadden al gezien dat de cynici nogal van de ludieke protesten waren.

Zeno voelde zich tijdens deze actie echter behoorlijk opgelaten en gaf blijk van zijn ongenoegen. Crates lachte hem daarop uit en sloeg de pot kapot, waardoor Zeno besmeurd werd met het voedsel. Maar Zeno begreep deze les helaas niet. In plaats van als een volmaakt cynicus zijn ego te negeren en te lachen om het voorval, nam hij de benen, met het schaamrood op de kaken.

Leven naar de natuur was voor deze leerling toch te hoog gegrepen, aldus het strenge oordeel van Crates.

Toch is deze uitspraak, ‘leven naar de natuur’, juist hét credo geworden van de stoïcijnse school die Zeno stichtte. Alleen verstond Zeno daaronder iets anders dan terugkeren naar een schaamteloze animale staat van zijn, zoals de cynici.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God – Filosofie van de Oudheid. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De vroege Stoa 3: de weg naar het geluk

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege Stoa 2: de Natuur

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 4: negatieve emoties ontmaskerd

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Socrates 3: Anderen over Socrates

[Een korte serie over man die in de Grieks-Romeinse traditie wel 'de vader van de filosofie' wordt genoemd: Socrates. Het Read more


Categoriën: Hellenisme