De voorsocratici (8): Anaxagoras en Parmenides

Portret van een filosoof (Afrodisias)
23 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Alles zit in alles

We gaan nu drie filosofieën behandelen die probeerden het probleem van Parmenides op te lossen. Parmenides stelde: hoe kan verandering plaatsvinden in een wereld waarin iets niet zomaar kan veranderen in iets anders?

De eerste is de filosofie van Anaxagoras, een reizende goeroe die werkte als filosoof en astronoom.

Het zal lezers opvallen dat de naam van deze man irritant veel lijkt op zijn Milesische collega’s Anaximander (die van die oerchaos) en Anaximenes (die van dat water). Ook Anaxagoras was afkomstig uit de regio van Milete, de Griekse stadstaat aan de West-Turkse kust, en dat verklaart meteen de naamsgelijkenis met zijn Milesische collega’s. Hij bracht de filosofie uiteindelijk naar Athene: hij zou zich daar als eerste grote filosoof vestigen.

Anaxagoras was wat jonger dan zijn bijna-naamgenoten en zag zich geconfronteerd met de kritische vraag die Parmenides de filosofen had gesteld: hoe kan verandering bestaan als iets niet zomaar in iets anders kan veranderen, verdwijnen of verschijnen?

Om te beginnen sloot Anaxagoras zich aan bij zijn filosofische voorvader Anaximander, door te stellen dat de wereld is ontstaan uit een soort oerchaos. Maar het onbestemde element apeiron waarmee Anaximander die oerchaos probeert te omschrijven laat Anaxagoras verder links liggen.

De oerchaos, beredeneert Anaxagoras, moet eruit hebben gezien als een ongeordende hoeveelheid minuscule deeltjes: de onveranderlijke elementen. Zij zijn oneindig klein en hebben altijd bestaan en zullen altijd bestaan.

Deze deeltjes functioneren als een soort kiemen. Zo is alles wat een peterselieplant een peterselieplant maakt, in beginsel al in het peterseliezaadje aanwezig. Zo werkt het ook met die oerdeeltjes.

Alles wat in de wereld bestaat, en alle informatie van de hele kosmos, is al aanwezig in die deeltjes. Alles zit volgens Anaxagoras in alles. In sneeuw zit water, en in zwart zit wit. Het hangt maar net van de positie van het deeltje af in welke richting het zich ontwikkelt. En daardoor is verandering volgens hem mogelijk.

Alles wordt gestuurd door de Nous

Natuurlijk had Anaxagoras voor zijn kiemtheorie goed naar planten gekeken. Maar toch kunnen we zijn kiemen beter begrijpen door ze te vergelijken met hoe onze eigen lichaamscellen zich gedragen. In een lichaamscel zit het erfelijk materiaal opgeslagen voor een compleet mens. Het hangt van de positie van de cel af waar deze uiteindelijk deel van gaat uitmaken: van een neus, een hand, of van de hersens.

Maar waarom gaan die kiemen zich dan eigenlijk ontwikkelen? Volgens Anaxagoras moet er een puur geestelijke kracht zijn die dit proces op gang brengt of vertegenwoordigt. Hij noemde deze kracht de ‘Nous’, de scheppende kracht, het enige in het hele universum dat los staat van de kiemen. Het is bovendien een intelligente kracht. Deze kracht is volgens Anaxagoras vooral aanwezig in levende wezens en dan bij uitstek bij de mens, maar staat daar feitelijk los van.

Xenophanes en Heraclitus schetsten eerder al een godsbeeld. Dualisme, de scheiding van lichaam en geest, treedt op de voorgrond bij Pythagoras, volgens wie de ziel voortleeft door reïncarnaties. Puur abstracte begrippen als Strijd, Liefde en Haat, doemden al op bij Heraclitus. Parmenides poneerde een onveranderlijk Zijn. Al die begrippen hebben met elkaar gemeen dat het allemaal abstracte begrippen zijn.

Maar met de Nous van Anaxagoras komen we voor het eerst in de filosofie een begrip tegen die een pure geestelijke kracht beschrijft. De Nous staat los van de materie, en is meer dan alleen maar een abstract begrip als ‘de Natuurwetten’. Alles zit volgens Anaxagoras al besloten in alles, maar de manifestatie ervan is een gevolg van de Nous. Kortom, de Nous is niet een of andere abstracte set van regels, maar een reële drijvende kracht achter de kosmos die ervoor zorgt dat alles bezield wordt en vorm krijgt. Een soort intelligente en autonome wereldgeest.

Sommige mensen zullen dit alles heel interessant vinden, want ja, hier komt toch de latere christelijke God om de hoek kijken, zij het in een archaïsche gedaante. Anderen zullen zich wanhopig afvragen wanneer die Griekse filosofen nu eens een keer ophouden met dat gezweef, en zich eindelijk bezig gaan houden met zinvolle zaken, zoals echte natuurwetenschap.

Gelukkig voor de laatsten had Anaxagoras twee concurrenten die een wat zakelijkere aanpak hadden.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De voorsocratici (11): Parmenides, Heraclitus en Boeddha

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (6): Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (2): Pythagoras

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (1): Xenophanes

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more


Categoriën: Griekenland