De voorsocratici (5): Heraclitus

Heraclitus (Museo archeologico nazionale, Napels)
20 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

De kluizenaar uit Efeze

De filosoof Heraclitus minachtte de hele mensheid. Hij leefde het liefst in eenzaamheid, als kluizenaar. Hij schreef één of meerdere boeken, maar die zijn helaas verloren gegaan. Net als eigenlijk alle voorsocratische boeken kennen we hem uitsluitend via citaten die zijn overgeleverd door latere schrijvers.

Heraclitus werd door tijdgenoten vaak onnavolgbaar genoemd, omdat hij zich bediende van korte, cryptische uitspraken, zoals ‘‘s Mensen karakter is zijn lot’ – niet meteen een toegankelijk citaat. Van zijn tijdgenoten kreeg hij om die reden de bijnaam ‘de Duistere’ toebedeeld.

Heraclitus (of Heracleitos) leefde in Efeze, een Griekse stad niet ver van Milete, ook aan de westkust van Turkije. Hij leefde daar net als de vorige filosofen die we bespraken in de zesde eeuw voor onze jaartelling, maar dan in het staartje van die eeuw.

Net als Anaximander gaat ook Heraclitus uit van tegenstellingen. De tegenstellingen ontstaan uit elkaar. Zo ontstaan warmte en koude volgens hem altijd tegelijkertijd. Zonder warmte kan er immers geen koude bestaan, en zonder koude geen warmte. Ook kan zonder donker geen licht bestaan, en zonder licht geen donker.

Waar Anaximander deze theorie echter slechts toepaste op de fysische wereld, trekt Heraclitus haar door. Ook boven en beneden kunnen niet zonder elkaar bestaan. Een trap naar boven is immers precies hetzelfde als een trap naar beneden, afhankelijk van waar je staat.

En zo zijn ook de onstoffelijke zaken, zoals goed en kwaad, zaken die volgens Heraclitus slechts bij gratie van elkaar kunnen bestaan. ‘Goed en kwaad zijn één,’ zegt hij. Zonder goed bestaat geen kwaad, en zonder kwaad geen goed.

Oorlog is de moeder van alle dingen

Volgens Heraclitus ontstaat bovendien alles uit strijd. Het is door de botsing, door de afstoting en door het ‘uit elkaar scheuren’ dat er zaken kunnen ontstaan. Alle verschijnselen bestaan immers uit tegenstellingen.

Oorlog is volgens Heraclitus de eerste noodzaak om dingen te laten bestaan. Hij stelt dat strijd niet vernietigend is maar juist scheppend, want zonder strijd kan er geen leven of werkelijkheid zijn.

Rust bestaat niet. Heraclitus merkt op dat alles altijd in beweging is. Van hem is de beroemde uitspraak ‘panta rhei’: alles stroomt. Niemand kan zich daarom twee keer in dezelfde rivier baden. De tweede keer is niet alleen de rivier veranderd, ook de mens zelf is veranderd. Niets blijft uiteindelijk hetzelfde. Werkelijke stilstand bestaat niet. Alle vastigheid is een illusie.

Net als zijn voorgangers stelt ook Heraclitus dat er een oerelement moet zijn. Voor hem was dit het vuur. Alles ontstaat uit het vuur en keert ernaar terug.

Een begin van de wereld was er volgens Heraclitus niet. Aan het begin staat het vuur, maar dat vuur is er altijd geweest. Aan het eind van alles staat weer het vuur, en daarna kan alles opnieuw beginnen. Er is geen begin of einde der tijden. Ook het vuur is geen staat van stilstand.

Maar toch is er iets dat nooit verandert

Achter al dit vuur van het voortdurende komen en gaan van dingen zit echter iets dat blijvend is, stelt Heraclitus. Alles verloopt volgens een vaste orde, volgt vaste natuurwetten, in een vast proces waarin de tegenstellingen zich ontwikkelen. Deze wet noemt hij ‘de logos’, die hij ook wel aanduid als ‘God’.

Daarmee doelt hij dus niet op een God zoals wij die nu vooral via het christelijke geloof kennen. Het is geen scheppende of oordelende God, geen God van het hiernamaals en geen God die naast de wereld staat. God is de natuurwet volgens welke de strijd van het bestaan zich ontwikkelt, het is de wereldziel volgens welke alles verloopt: God is de Natuur.

Hier zien we een eerste invulling van het godsbegrip waar Xenophanes wellicht op doelde: de alomvattende God, die hij tegenover de Griekse goden stelde waar hij zich zo vrolijk over maakte.

Deze natuurwet, deze logos, is volgens Heraclitus de werkelijke heer en meester over de mens én de al te menselijke goden. Om een wijze te worden, moeten we deze God leren kennen, en ons leven ernaar proberen in te richten. Dat kan, omdat wij ook een deel van deze logos in onszelf hebben. We zijn er immers zelf deel van! Het kennen van de wereld kan dus via en door onszelf.

In oosterse religies vinden we veel van deze ideeën terug. Dat de wereld te kennen zou zijn via introspectie is een gedachte die we zullen terugzien als we veel later in dit boek de Indiase religie gaan bekijken. Ook in het idee van een eeuwig ontstaan en vergaan weerklinkt het cyclisch denken van het oude India. Het idee dat alles stroomt vinden we letterlijk terug in het een eeuw later opkomende boeddhisme.

De kennisuitwisseling van de Grieken met India was in die tijd echter uiterst gebrekkig. Als er al invloed was, moet de kennis naar Griekenland zijn gekomen via het oude Perzië. Het is daarom zeker niet onmogelijk dat Heraclitus alles helemaal zelf bedacht heeft, in zijn lange periodes van afzondering.

Een invloedrijk type

Kluizenaar of niet, Heraclitus heeft nogal wat invloed gehad op de filosofie na hem. Van de Griekse filosofen hebben vooral de stoïcijnen veel geërfd van Heraclitus. Die hebben met name het idee van het bestaan van één logos overgenomen, volgens welke men moet leven om in harmonie te komen met het bestaan. De stoïcijnen zullen we veel later nog grondig behandelen, en dan komt dit idee terug, en wordt het verder uitgewerkt.

Ook het denken in tegenstellingen heeft navolging gekregen. We vinden het vooral terug in de dialectiek van de achttiende-eeuwse filosoof Georg Hegel, die op zijn beurt weer een grote invloed had op Karl Marx, met zijn idee van de menselijke geschiedenis als een product van de strijd der klassen.

Er zijn zelfs mensen die zeggen dat Heraclitus’ visie doorklinkt in het darwinisme en het sociaal darwinisme, waarin wordt uitgegaan van de scheppende kracht van de struggle for life. Maar belangrijk is te beseffen dat volgens Heraclitus de noodzaak van oorlog niet alleen geldt voor levende organismen. Het geldt voor alles wat bestaat. Daarmee is zijn filosofie fundamenteel anders dan de evolutiefilosofie. Hij is veelomvattender.

Heraclitus’ verheerlijking van de strijd als scheppende kracht sprak ook de negentiende-eeuwse filosoof Friedrich Nietzsche bijzonder aan. Nietzsche was zelfs zo’n grote fan van Heraclitus dat hij hem ‘de laatste grote filosoof’ noemde. Of althans: de laatste grote filosoof vóór hem, Nietzsche, zelf.

Verder kan Heraclitus met wat welwillendheid gezien worden als de eerste voorloper van de dieptepsychologie. Niet alleen claimt Heraclitus dat hij zichzelf heeft doorvorst, hij beweert ook dat de ziel van de mens onbegrensd en dus peilloos is. Hoe diep je ook in de ziel doordringt, de bodem zul je niet vinden. En dit denkbeeld vinden we letterlijk terug bij Nietzsche en Freud.

Zo zien we dat veel ideeën van relatief moderne denkers hun fundament vinden in het denken van de zesde eeuw voor onze jaartelling, toen de mensen in Europa nog slechts samenleefden in kleine stadjes, en echte staten of zelfs maar wegen om de steden te verbinden nog niet bestonden.

In het volgende hoofdstuk komen we Heraclitus’ belangrijkste concurrent tegen.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Cicero 2: filosofisch rondwinkelen

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Filosofie in Rome 3: Hellenistische natuurkunde

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 5: stoïcijnse en aristotelische logica

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 4: negatieve emoties ontmaskerd

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more


Categoriën: Griekenland