De voorsocratici (4): Anaximander

Portret van een filosoof (Archeologisch Museum van Thessaloniki)
19 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

Een ander oerelement

In het voorgaande werd zijn naam al genoemd: Anaximander. Ook hij leefde in de zesde eeuw voor onze jaartelling en ook hij leefde in Milete, aan de westkust van het huidige Turkije. Hij was de belangrijkste leerling van Thales, en de leraar van Anaximenes.

Anaximander is de eerste denker van wie bekend is dat hij heeft getracht een wereldkaart te tekenen. Deze ziet er voor ons uit als een nogal koddig geval: een ronde schijf waarop we de kusten van Zuid-Europa, West-Azië en Noord-Afrika herkennen. Deze werelddelen eindigen in een keurige ronding, waar een gezellige slotgracht omheen ligt. Er mankeert dus wel iets aan de realiteitswaarde, maar voor die tijd was het een baanbrekend werk.

De reden waarom we hier Anaximander bespreken, is echter een andere. We hebben gezien dat Thales en Anaximenes beiden het bestaan van een fysiek oerelement aannamen, een element dat de oorsprong moest zijn van alles. Voor Thales was dat water, voor Anaximenes was dat lucht.

Ook Anaximander nam aan dat er een fysieke oerstof moest zijn. Maar volgens hem was dat geen stof die in onze huidige wereld kan bestaan. Hij nam aan dat het oerelement iets onbegrensd en onbepaalds moest zijn.

Iets wat onbegrensd en onbepaald is, kan in het hier en nu niet bestaan. Want als iets onbegrensd en onbepaald is, kan er natuurlijk ook niets naast bestaan, en ook kan er niets in bestaan, want het oerelement was volgens Anaximander ook nog eens ondeelbaar. Het oerelement was er volgens Anaximander daarom dus alleen ‘in den beginne’. Anaximander noemde dit oerelement het apeiron.

Het ontstaan van de aarde

Het apeiron is dus een soort oerchaos. De aarde moet volgens Anaximander zijn ontstaan uit deze oersubstantie, als gevolg van een splitsing ervan. De centrale aanname die Anaximander hierbij maakt, is dat alles moet zijn voortgekomen uit het ontstaan van tegenstellingen, en vervolgens uit het evenwicht daartussen.

Eerst scheidden warmte en koude zich van elkaar, en daardoor ontstond volgens Anaximander een plas water omgeven door een kring van vuur. Daarna heeft de aarde zoals wij die kennen zich ontwikkeld. Doordat het vuur zich van het water verwijderde, kon het water opdrogen en ontstond er land, terwijl uit het vuur weer lucht kon ontstaan.

Door de wetenschap hebben we tegenwoordig heel andere theorieën over het ontstaan van de wereld. Maar met zijn theorie over de krachten die elkaar door evenwicht in toom houden, kwam Anaximander tot verrassende stellingen die lijken op de moderne ideeën die vandaag de dag wetenschappelijk ondersteund worden. Zo kwam hij tot het inzicht dat de plaats van de hemellichamen aan het firmament moest worden bepaald door hun onderlinge aantrekkingskracht en afstoting. Dit is nog steeds een belangrijke centrale aanname in de astronomie.

Daarbij was volgens Anaximander het leven zo ontstaan: eerst ontwikkelden zich de vissen in het water, die later weer uitgroeiden tot wezens op het land en vervolgens tot de mens. Wie dus denkt dat Darwin de eerste denker was die met het concept evolutie kwam, moeten we teleurstellen.

Omdat Anaximander met deze ontstaansgeschiedenis de wereld vanuit natuurlijke in plaats van mythische oorzaken probeerde te verklaren, wordt hij soms ook wel de eerste échte filosoof genoemd.

Toch een poëet

Hoe wetenschappelijk dit allemaal ook moge lijken, het denken van Anaximander paste in zijn tijd. Het was over het algemeen toch nog sterk mythisch van karakter. Dat zien we aan het enige citaat van hem dat is overgeleverd:

‘Waaruit de bestaande dingen hun geboorte hebben, daarin vinden ze ook hun ondergang, zoals het hoort; ze geven elkaar immers recht en boete voor het onrecht, overeenkomstig de verordening van de tijd.’

Met deze woorden zou Anaximander zijn hoofdwerk hebben beëindigd. Dit citaat is natuurlijk behalve poëtisch ook zeer duister. Maar we kunnen proberen het te interpreteren.

Anaximander ziet alle dingen ‘geboren’ worden, en uiteindelijk ook ‘ten onder gaan’. Dat is volgens hem het natuurlijke verloop der dingen. De dingen bestaan dankzij elkaar, maar ook vergaan zij dankzij elkaar.

En dat is volgens Anaximander zoals het behoort te gaan. Hij drukt zich daarom uit in termen als ‘recht’ en ‘boete’ om de fysische processen te beschrijven.

Voor wie dit allemaal maar vaag gezwam vindt, is er slecht nieuws: de komende bladzijden komen we een filosoof tegen die de geschiedenis is ingegaan met de bijnaam ‘de Duistere’.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Aristoteles 7: de Ziel

[Aristoteles staat bekend als de wetenschapper-filosoof. De invloed van zijn filosofie in de oudheid is enorm, op de eigen peripathetische Read more

De voorsocratici (9): Empedocles en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (3): Thales en Anaximenes

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (8): Anaxagoras en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more


Categoriën: Griekenland