De voorsocratici (10): De atoomtheorie

Democritus (Capitolijnse Musea, Rome)
25 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling. Het eerste deel is hier.]

De deeltjes van Leucippus en Democritus

Leucippus leefde in Griekenland, in Thracië, de Griekse landkromming naast het huidige Istanbul.

Volgens Leucippus bestaat alles wat is uit hele kleine ondeelbare elementen, die hij atomen noemde. Daarbij stelde hij dat alles een kenbare natuurlijke oorzaak heeft. Er zijn geen goden, en er is geen hogere wil of kracht die bepaalt wat er gebeurt. En dus ook geen ‘Nous’.

Zijn leerling Democritus werkte deze theorie verder uit. De atomen zijn volgens hem ondeelbaar, maar verschillen wel van vorm en eigenschap. Atomen bewegen zich door het niets, het liefst in een rechte lijn, en zonder doel.

Deze bewegingen hebben een oorzaak: botsingen met andere atomen. En tijdens dit rondvliegen van de atomen ontstaan er weer andere botsingen, waarbij de zware atomen zullen gaan klonteren en de lichtere naar de buitenkant zullen dringen. Dit is het proces waaruit grotere gehelen kunnen ontstaan. Dit alles gebeurt daarbij volstrekt toevallig.

De eigenschappen van de atomen zelf kunnen we niet zien. Maar als de atomen combinaties gaan vormen en zodoende grotere elementen creëren, dan geven zij hun eigenschappen wel aan die elementen mee. Zodoende kunnen de verschillende eigenschappen van de onderliggende bouwstenen tóch zichtbaar worden.

We zien hier dat Democritus zich afzet tegen Parmenides, door aan te nemen dat er wel zoiets als ‘niets’ kan bestaan. Het niets neemt zelfs het grootste deel van de ruimte in.

Daarnaast stelt Democritus dat alles gebeurt met een reden: alles heeft een oorzaak. De wereld is volgens hem puur te verklaren uit causale verbanden. Dus niet de tegenstellingen zijn de oorzaken van alles wat is, zoals Anaximander en Heraclitus stelden, maar oorzaak-gevolgrelaties met als basis puur toeval.

De winnaar is … (tromgeroffel)

We zijn nog steeds in Griekenland, in de vroege vijfde eeuw voor onze jaartelling, en we gaan een wedstrijdje houden tussen drie filosofische stromingen, door te kijken welke filosofen de meeste aanhangers voor zich wisten te winnen.

Volgens Anaxagoras en zijn volgelingen is de wereld opgebouwd uit kiemen. Volgens Empedocles bestaat de wereld uit vier oerelementen, en de tegengestelde krachten liefde en haat. Volgens Leucippus en Democritus bestaat de wereld uit atomen.

Wie wint de meeste aanhang?

Misschien meen je hier dat de Grieken zonder aarzelen voor het model van Leucippus en Democritus hadden moeten kiezen. Dit lijkt immers het meest op het atoommodel dat we op school leren bij natuurkunde.

Maar is dat de waarheid?

Volgens de moderne wetenschap zijn atomen op hun beurt weer op te delen in samenstellende delen, die zich in de modellen steeds minder gedragen als de oude vertrouwde materie die wij gewend zijn. Quantumdeeltjes lijken een fundamentele onvoorspelbaarheid in zich te dragen, massa kan in energie omgezet worden, en tijd is relatief.

De theorie van Leucippus en Democritus is dus voornamelijk geldig op een bepaald microniveau. Daarmee vormt deze theorie dan ook niet zonder meer de onomstotelijke waarheid achter de dingen waar de filosofen naar zochten en zoeken.

De atomenleer van Democritus was zeker niet afgeschreven voor de rest van de oudheid. We zullen deze later nog terugzien, en dan met name in het hedonisme, bij de filosofie van Epicurus. Maar in de oudheid had het uitgangspunt van de vier basiselementen echter veel meer aanhang, en daarmee kunnen we Empedocles uitroepen tot de grote winnaar van zijn tijd. En dat zou hij tot ver in de middeleeuwen blijven.

Het nut voor de wetenschap

Het uitgangspunt van vier oerelementen is in de oudheid niet zonder reden de belangrijkste theorie gebleven. Het denken in vier elementen bleek erg praktisch. Het indelen van de wereld in een nat, een heet, een vast en een vluchtig element was voor de toen waarneembare verschijnselen een heel bruikbare theorie. Het verklaarde veel natuurverschijnselen.

Zo kon men verklaren waarom vloeistof drijft op vaste grond, en waarom lucht en vuur opstijgen. Dit alles heeft te maken met de natuurlijke zwaarte van de vier oerelementen.

En zo vormde zich onder filosofen en natuurwetenschappers het dominante wereldbeeld van de fysica in de late oudheid en het Romeinse rijk, waarmee de opbouw van de aarde, het water en de dampkring konden worden verklaard. Plato en Aristoteles zouden nog een vijfde element toevoegen en uitwerken: de ether. Dit was het verbindende element tussen alle andere elementen.

De theorie van de elementen bewees haar nut in de oudheid door de praktische kant ervan voor de wetenschap. De mensen konden destijds geen stoffen op microniveau zien, en vergeleken met ons ook nauwelijks op macroniveau. Via de leer van de elementen beschouwden de Grieken en de Romeinen het wereldmechaniek echter als een logisch samenhangend geheel. Met de elementenleer hadden ze een model dat klopte met hun werkelijkheid.

Empedocles’ elementen vinden we niet alleen bij veel filosofen en wetenschappers uit de oudheid terug, maar ook in de middeleeuwse alchemie. Zelfs vandaag de dag zien we ze opduiken in de esoterie en in de alternatieve geneeskunde.

Pas vanaf de verlichting tot in onze moderne tijd zien we in de filosofie en de wetenschap de modernere deeltjestheorieën opkomen en gemeengoed worden.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Foto van de dag: de Kazanlak-tombe

Plafondschildering in de Thracische Kazanlak-tombe. [Meer foto’s hier.]

Foto van de dag: de Bachova-schat

Een leeuw op een Thracische applique, deel van de Bachova-schat, te zien in het archeologisch museum van Plovdiv. [Meer foto’s Read more

De voorsocratici (9): Empedocles en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (8): Anaxagoras en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more


Categoriën: Griekenland