De voorsocratici (1): Xenophanes

Een antieke filosoof (Museum van Epidaurus)
16 februari 2021

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel ‘de natuurfilosofen’ genoemd, en leefden in de vijfde en vierde eeuw voor onze jaartelling.]

Xenophanes: de eerste empirist

Als mensen worden geconfronteerd met verschillende soorten geloven en gebruiken, ligt het voor de hand dat zij stil gaan staan bij het nut van en de redenen achter die gebruiken. De eerste filosofen waren dan ook vaak reizigers: vluchtelingen en rondtrekkende handelaars, die veel van de toenmalige wereld hadden gezien.

Eén van de vroegste reizende filosofen was Xenophanes. Hij leefde vijf eeuwen voor onze jaartelling en werd geboren in een Griekse stad aan de westkust van het huidige Turkije. Hij vluchtte voor Perzisch oorlogsgeweld naar een Griekse kolonie op Sicilië en leefde vervolgens in verschillende Griekse handelssteden op het zuidelijke vasteland van Italië. Zodoende kreeg hij veel van de verschillende Griekse culturen te zien.

Xenophanes stak als een van de eerste filosofen openlijk de draak met de Griekse kijk op religie. Hij maakte zich er buitengewoon vrolijk over dat de menselijke goden er net zo uitzagen als mensen: met een stem, een gestalte, met menselijke kleding en werktuigen. Sterker nog: ieder volk geloofde dat de goden er net zo uit zagen als zij. Zo hadden de Ethiopische volken zwarte goden met stompe neuzen, en de volken uit het noorden hadden weer goden met blauwe ogen en rood haar. Dat vond Xenophanes reuze komisch. Als ossen, paarden en leeuwen handen bezaten en kunstwerken konden scheppen, grapte hij, dan zouden ze waarschijnlijk goden verzinnen die eruit zien als ossen en paarden en leeuwen.

Nog grappiger vond hij het dat die goden nog menselijk gedrag vertoonden ook. Hoe kunnen die goden, die volgens de mythen machtig en volmaakt zijn, zich schuldig maken aan zulke domme menselijke dingen als overspel, diefstal en het vertellen van leugens?

In werkelijkheid hebben de mensen nooit iets zeker over de goden geweten, was zijn conclusie, en wij zullen het ook nooit weten. Nuchter als hij was, beschreef Xenophanes weersverschijnselen gewoon als wat ze zijn, namelijk weersverschijnselen: de goden hadden daar volgens hem niets mee uit te staan. Daarom wordt hij gezien als de eerste empirist. Daarmee wordt bedoeld dat hij als het gaat om natuurverschijnselen alleen maar vertrouwde op de ervaring, niet op geloof of op zijn eigen logica. Hij beschreef wat hij zag, zoals hij het zag.

Xenophanes’ God en twijfel

Maar ondanks Xenophanes’ grappenmakerij over de Griekse goden, was er volgens hem wel iets dat de term God waard is. Die God leek echter in niets op de Griekse goden. Dat wat we God mogen noemen staat volgens Xenophanes boven de menselijke moraliteit. God lijkt niet op mensen en bemoeit zich niet met mensen.

Het godsbeeld van Xenophanes was ook heel anders dan ons hedendaagse idee van God. In onze cultuur is God traditioneel een macht die zich bij uitstek bemoeit met de mens en menselijke moraliteit. Volgens Xenophanes doet God dat niet. Hij stelde dat God gelijkstond aan dat wat alles omvat en beweegt, en ongeïnteresseerd was in de menselijke beslommeringen.

Omdat God volgens Xenophanes gelijk is aan alles, kan er ook maar één God zijn. Hiermee kan Xenophanes beschouwd worden als de eerste westerse monotheïst.

Voor zover we weten heeft Xenophanes zijn godsbeeld niet heel erg uitgewerkt. Maar we zullen zien dat het in verschillende gedaantes bij veel latere filosofen terugkomt. Feitelijk speelt dit godsbeeld in dit hele boek over het filosofische denken van de oudheid de hoofdrol.

Naast dat Xenophanes een van de eerste echte empiristen was en de eerste monotheïst, benadrukte hij dat we uiteindelijk nooit iets helemaal honderd procent zeker kunnen weten. Niet alleen over de goden weten wij vrij weinig, ook ons begrip van de wereld die wij ervaren is maar beperkt. En daarmee effende Xenophanes ook de weg voor de fundamentele twijfel, door de eeuwen heen uitgegroeid tot een basisbegrip in de filosofie en de wetenschap. Zonder twijfel geen vragen, en zonder vragen geen wetenschap of filosofie.

In veel samenvattingen van de filosofie wordt Xenophanes gezien als de eerste die vraagtekens zette bij de goden en daar grappen over maakte, en daar blijft het dan zo’n beetje bij. Maar zijn pionierschap ging dus nog wel wat verder dan dat.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De voorsocratici (11): Parmenides, Heraclitus en Boeddha

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (8): Anaxagoras en Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (6): Parmenides

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more

De voorsocratici (2): Pythagoras

[In deze serie behandelen we de belangrijkste voorsocratische filosofen. Deze eerste Griekse filosofen worden ook wel 'de natuurfilosofen' genoemd, en Read more


Categoriën: Griekenland