De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

Portret van een filosoof (Archeologisch Museum van Thessaloniki)
11 maart 2021

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk geen echte filosofen. Zeer onterecht: zij introduceerden de politiek in de filosofie, en namen vooruitstrevende relativistische standpunten in over taal en moraal die bijna postmodern overkomen. Reden genoeg om ze eens nader te bekijken. Het eerste deel is hier.]

De meest markante sofisten die in Plato‘s werk naar voren komen, hebben wellicht nooit echt bestaan. In Plato’s geschreven dialoog ‘Gorgias’ treedt de sofist Callicles naar voren, en in Plato’s hoofdwerk ‘Politeia’ (de Staat) komen we de sofist Thrasymachos tegen. We zullen ze als ‘filosofen’ bespreken, want wat Plato ze laat zeggen is interessant genoeg.

Deze twee houden allebei ongeveer eenzelfde soort pleidooi. Hun stelling is dat het goede gelijk is aan dat wat het sterkst is. Ze stellen dat hij die door list en bedrog, of gewoon door bruut geweld, zijn rijkdom en aanzien weet te behouden, uiteindelijk bepaalt wat de norm is, en daarmee uiteindelijk het meest bijdraagt aan de samenleving.

Wanneer zo iemand ontmaskerd of overwonnen wordt, dan komt dat dus niet omdat zijn moraal niet deugt, maar omdat hij kennelijk niet listig en sterk genoeg was. Zij prediken daarmee dus een soort sociaal darwinisme avant la lettre.

Het is niet bekend of er werkelijk sofisten waren die zulke prikkelende stellingen aanhingen als Callicles en Thrasymachos. Het idee dat kracht bepaalt wat goed is, sluit wel aan op Gorgias’ en Protagoras’ mening dat de waarheid in het politieke discours tussen de mensen in ligt, maar is inconsistent met de bewering van Protagoras dat iedereen in principe evenveel recht op het morele en politieke gelijk heeft. Want in de optiek van Callicles en Thrasymachos heeft de sterke meer aanspraak op dat recht dan de zwakkere.

Waarschijnlijk heeft Plato dit tweetal voornamelijk gebruikt om een karikatuur neer te zetten, om te laten zien wat volgens hem de uiterste consequentie was van het sofistisch relativisme: een immoreel recht van de sterkste.

Maar fictief of niet, de figuren Callicles en Thrasymachos staan als filosofen bijna op zichzelf. Plato zet hun agressieve pleidooien zo krachtig neer dat zij veel latere filosofen geïnspireerd hebben. Nietzsche was bijvoorbeeld helemaal weg van dit duo. En we moeten toegeven: hun denkbeelden blijven verleidelijk. Eigenlijk zou iedere moraalfilosofie op zijn minst rekening moeten houden met de scherpe aanvallen van Callicles en Thrasymachos, en daar een antwoord op moeten kunnen verzinnen.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 5: Prodicus

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 4: Relativisme als basis voor democratie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland