De sofisten 4: Relativisme als basis voor democratie

De Atheense Volksvergadering wordt gekroond op een reliëf uit het Agoramuseum, Athene
8 maart 2021

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk geen echte filosofen. Zeer onterecht: zij introduceerden de politiek in de filosofie, en namen vooruitstrevende relativistische standpunten in over taal en moraal die bijna postmodern overkomen. Reden genoeg om ze eens nader te bekijken. Het eerste deel is hier.]

Wat je wellicht opvalt aan het gefilosofeer van Protagoras en Gorgias, is hoeveel ze eigenlijk van hun voorgangers verschillen. Heraclitus, Parmenides en Empedocles hielden zich vooral bezig met de natuur, en hoe die in elkaar zou zitten. Protagoras en Gorgias wendden zich radicaal tot de mens en zijn meningen.

En daar hadden zij een filosofische onderbouwing voor. Filosofie die over iets gaat dat losstaat van de mens, leidt volgens de ware sofist helemaal nergens toe. Dat is allemaal maar speculatief gedoe, en het leidt enkel tot dwalingen.

De sofisten hadden dan ook geen al te hoge dunk van hun filosofische voorvaderen. Die kwamen volgens hen niet verder dan onderlinge tegenstrijdigheden. Dat gehakketak over de ‘werkelijke wereld’ los van de mens, dat vonden ze maar waardeloos. Vooral voor Parmenides konden ze maar weinig respect opbrengen: die had er werkelijk niets van begrepen.

Sofisten bestuderen dus niet ‘de waarheid’ maar de menselijke mening. Volgens Protagoras zijn meningsverschillen fundamenteel kenmerkend voor de mensheid. ‘Over elke zaak bestaan twee opvattingen, die recht tegenover elkaar staan’, zegt hij. In zijn theorie is er dus geen fundamentele overeenstemming: integendeel. De waarheid wordt continu geconstrueerd in een levendig debat tussen mensen.

Misschien kun je je nu voorstellen hoe Gorgias en Protagoras met hun taalfilosofie en hun filosofie over meningen een filosofische grond voor de democratie gevonden dachten te hebben. Immers, als er geen objectieve waarheid is, dan zijn er alleen maar ervaringen van mensen, en een democratie is bij uitstek een politiek systeem dat meningen weegt, en zo zijn eigen politieke waarheid constitueert.

Democratie is zodoende in feite de geformaliseerde manifestatie van hoe de menselijke samenleving eigenlijk altijd al gefunctioneerd heeft. Het is de meest natuurlijke en eerlijke manier om tot politiek te komen.

Plato, die we zeer spoedig zullen tegenkomen, voert in zijn dialogen veel sofisten op als gesprekspartners. Zo laat hij Protagoras zeggen dat ieder mens even deskundig is als het gaat over moraal en politiek. Of dit ook de mening van Protagoras zelf was, is niet zeker. Maar het sluit wel aan bij wat er van hem is overgeleverd. En ook al is het misschien een aanvechtbare stelling, het is in ieder geval wel een heel democratische.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 16: de invloed van Plato

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland