De Sofisten 3: Gorgias

Een filosoof (Museum van Selçuk)
7 maart 2021

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk geen echte filosofen. Zeer onterecht: zij introduceerden de politiek in de filosofie, en namen vooruitstrevende relativistische standpunten in over taal en moraal die bijna postmodern overkomen. Reden genoeg om ze eens nader te bekijken. Het eerste deel is hier.]

Gorgias was een tijdgenoot van Protagoras en wordt wel beschouwd als de vader van de retorica: de kunst van het spreken. Hij was dan ook vooral beroemd om zijn redevoeringen, waarin hij allerlei nieuwe stijlfiguren introduceerde, en andere uitwerkte: de zogenaamde ‘gorgiaanse figuren’. Deze werden bestudeerd door iedereen die zich ten tijde van de oudheid wilde bekwamen in retorica.

Maar ook schreef hij veel over de kunst van het argumenteren. In zijn studies over argumentatieleer verdedigt hij vaak expres zeer onconventionele en soms ronduit absurde stellingen: het ging hem dan ook niet om het waarheidsgehalte van de stellingen zelf, maar om de argumentatie te kunnen bestuderen en oefenen.

Daarnaast schreef Gorgias een filosofische onderbouwing voor het belang van de retorica, getiteld ‘Over het niet-zijnde of over de natuur’. In dit werk ging hij uit van vier stellingen, die hij dit keer waarschijnlijk niet alleen maar als absurditeiten aanvoerde, maar uiterst serieus nam. Hier komen ze:

  • Er bestaat niets.
  • Zelfs als er al iets was, dan zouden wij het niet kunnen kennen.
  • Zelfs als we iets zouden kunnen kennen, dan konden we het nog niet in woorden uitdrukken.
  • Zelfs als dat zou lukken, dan zouden mensen het niet kunnen begrijpen.

Tsja, wat moeten we hier nu weer mee? Deze stellingen worden misschien iets duidelijker met een voorbeeld. Laten we ons eens richten op iets alledaags als een kleur, en de stellingen van Gorgias in omgekeerde volgorde daarop toepassen:

Wat is een kleur? Stel dat we bijvoorbeeld de kleur paars konden omschrijven, dan nog zou een volledig kleurenblind persoon nooit werkelijk begrijpen wat paars is.

En hoe moet dat trouwens, een kleur omschrijven? Daar zijn uiteindelijk geen woorden voor. Paars is … tja … paars?

Daarbij, wat de kleur objectief gezien is, wordt met het kijken ernaar nog niet duidelijk. Misschien ziet iedereen die kleur wel heel anders. Mijn innerlijke ervaring van de kleur ‘blauw’ kan wel eens heel anders zijn dan die van iemand anders. Is het dan wel mogelijk om een kleur echt te ‘kennen’? Misschien bestaat er wel niet eens zoiets als een ‘objectieve’ kleur.

Gorgias stelde dus dat er geen objectieve uitspreekbare waarheid bestaat. Volgens hem is echte kennis dan ook niet mogelijk. Er zijn slechts meningen mogelijk. Ook een waarneming is volgens Gorgias uiteindelijk slechts maar een mening. En mensen hebben hun meningen volgens Gorgias vooral om emotionele redenen.

Er is een manier om die meningen van mensen te veranderen: door mensen ‘te betoveren’ met behulp van het woord. Het woord heeft de kracht om mensen te beïnvloeden, door ze te overtuigen. Gorgias vergelijkt het overtuigen van anderen door van woorden gebruik te maken met misleiden en zelfs met overweldigen.

Omdat meningen niet zozeer rationeel maar emotioneel zijn, kunnen we mensen het best overtuigen met emotionele teksten en argumentaties. Daarom legde Gorgias zich ook toe op het bestuderen en uitwerken van stijlfiguren.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 16: de invloed van Plato

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland