De sofisten 2: Protagoras

Een filosoof (Louvre, Parijs)
6 maart 2021

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk geen echte filosofen. Zeer onterecht: zij introduceerden de politiek in de filosofie, en namen vooruitstrevende relativistische standpunten in over taal en moraal die bijna postmodern overkomen. Reden genoeg om ze eens nader te bekijken. Het eerste deel is hier.]

‘De mens is de maat van alle dingen’: deze beroemde uitspraak komt van Protagoras. Het was de openingszin van zijn bekendste boek. Omdat dit boek helaas verloren is gegaan, moeten we maar een beetje raden wat hij hier nou eigenlijk mee bedoelde.

Het is heel verleidelijk om aan te nemen dat Protagoras stelde dat de individuele mens de hele wereld schept in zijn geest. Zo wordt Protagoras’ uitspraak dan ook vaak aangewend.

Maar je zou ook kunnen menen dat Protagoras met deze uitspraak bedoelde dat de mens de heerser hoort te zijn over alle dingen. Ook op deze manier wordt zijn uitspraak dan wel gebruikt.

Maar beide interpretaties stroken waarschijnlijk niet met wat Protagoras daadwerkelijk bedoelde. Het is veel waarschijnlijker dat hij wilde zeggen dat zaken als meningen en oordelen alleen maar met menselijke maatstaven kunnen worden gemeten: volgens Protagoras is er niets anders dan de mens zelf om de juistheid van een mening of oordeel te bepalen. Er is geen hogere macht boven de mens die bepaalt wat goed of slecht is: de enige die dit kan bepalen zijn de mens zelf, en zijn medemensen.

Maar zijn er dan geen goden die als toetssteen kunnen dienen? Op dit vlak behoudt Protagoras een gepaste afstand. Misschien uit overtuiging, misschien uit eerbied voor de traditie, maar misschien ook vooral om niet meteen terechtgesteld te worden wegens blasfemie. ‘Van de goden weet ik niets’, stelt hij, ‘niet dat ze bestaan, en niet dat ze niet bestaan.’ Genoeg reden om ze af te serveren als maatstaf voor de filosofie in ieder geval, want ze bieden geen enkel houvast.

Maar wat bestaat er dan wel? Het antwoord is: de mens. En met de mens bedoelde Protagoras waarschijnlijk niet het individu, maar de mens als soort.

Maar waar ligt dan de filosofische waarheid? Deze ligt volgens Protagoras in het discours tussen de mensen: in de onderlinge discussie ontstaat de waarheid.

Hiermee loopt Protagoras meer dan twee millennia vooruit op de postmoderne filosofie, die eigenlijk hetzelfde zegt. Waarheid is in die filosofie niet iets dat buiten de mensen om bestaat, maar dat tussen de mensen in ligt. Er bestaat dus geen absolute waarheid. Maar er bestaat wel iets als een waarheid die hoger is dan ieders individuele waarheid. Dit is de intersubjectieve waarheid die we met zijn allen in het debat constitueren.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 16: de invloed van Plato

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland