De sofisten 1: Wie waren de sofisten?

Een antieke filosoof (Museum van Epidaurus)
5 maart 2021

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk geen echte filosofen. Zeer onterecht: zij introduceerden de politiek in de filosofie, en namen vooruitstrevende relativistische standpunten in over taal en moraal die bijna postmodern overkomen. Reden genoeg om ze eens nader te bekijken.]

In Griekenland rond 450 voor onze jaartelling kwam het beroep van ‘wijze’ vrij vaak voor. De wijzen trokken rond en hingen de goeroe uit, de kost verdienend met het geven van advies en onderwijs. We zouden ze vandaag de dag misschien ‘consultants’ hebben genoemd.

En zoals we net hebben gezien, was in Athene vanwege de democratisering van de samenleving behoefte ontstaan aan onderwijs in argumenteren. Veel van de rondtrekkende wijzen trokken dan ook naar deze stad en verbleven er voor langere tijd of zelfs permanent als onderwijzers en adviseurs.

In die tijd, en overigens ook voor die tijd, werden alle filosofen ‘sofisten’ genoemd, wat oorspronkelijk niets meer of minder dan ‘de wijzen’ betekende. Pythagoras vond die titel echter wat aanmatigend, en gebruikte voor zichzelf liever de term ‘filosoof’: liefhebber van de wijsheid. Maar in de praktijk hadden zijn collega’s niet zo’n probleem met de titel sofist, en kwam het woord ‘filosoof’ pas later in zwang, toen latere filosofen het gingen gebruiken om zich af te zetten tegen de Atheense filosofen die we nu gaan bekijken. Zij worden ook in deze tijd nog aangeduid als ‘de sofisten’.

Deze sofisten hielden zich voornamelijk bezig met retorica: de kunst van het spreken. Sommigen van hen drongen zelfs door tot de hoogste kringen van de Atheense macht. Zij vormden geen groep of school met een centrale doctrine. Hun uiteenlopende denkbeelden werden juist versterkt doordat debatteren hun grote liefhebberij was, en ze daarom de verschillen juist opzochten.

Rond de vele Atheense festivals en spelen uit die tijd hielden de sofisten al dan niet spontaan debatwedstrijden, waarbij de opponenten elkaar met woorden probeerden af te troeven. Het ging dan meer om de vorm dan om de inhoud.

De twee bekendste sofisten, Protagoras en Gorgias, sloten met hun filosofie echter niet alleen op elkaar aan, maar legden ook een theoretische basis voor de Atheense democratie. We bekijken hen eerst.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Plato 16: de invloed van Plato

[Een korte serie over Plato: Plato wordt als filosoof vooral gekend om zijn leer van de 'vormen', de naar hem Read more

De sofisten 8: de geboorte van het relativisme

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 7: Goed is dat wat sterk is

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more

De sofisten 6: een negatieve reputatie

[In deze serie behandelen we de Griekse sofisten. Deze Atheense relativistische filosofen werden vaak gezien als amorele profiteurs, en eigenlijk Read more


Categoriën: Griekenland