De sceptici 2: Niets vaststellen, niet oordelen

Een filosoof (Museum van Selçuk)
29 december 2020

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school van de volgelingen van Aristoteles. In deze serie behandelen we deze filosofische stromingen, en bekijken we hoe de filosofen zich tot elkaar verhielden. In deze vierde reeks van drie afleveringen: de Sceptici. Het eerste deel is hier.]

Twijfelaars waren we al eerder tegengekomen. In het oude, democratische Athene zagen we al filosofen die een fundamentele scepsis aan de dag legden: de sofisten.

De sceptici lijken op de sofisten met hun stelling dat er geen objectieve waarheid zou zijn. Maar zoals we zagen bij de sofisten in Athene komt de sofist Gorgias in ieder geval nog met een stelling als ‘Er is niets’, en werd de sofist Protagoras bekend met zijn uitspraak dat de mens de maat zou zijn van alle dingen, en meende hij dat de waarheid tussen de mensen zou liggen.

Volgens de sceptici zijn ook dat geen zekerheden. Kennis bestaat niet, er zijn slechts meningen.

Een andere belangrijke school die fundamentele scepsis gebruikte was de Cyreense school van Aristippos, die ten tijde van de eerste sceptici zijn laatste volgelingen voortbracht. De Cyreense hedonisten vertrouwden slechts op de onmiddellijke persoonlijke ervaring: gevoelens van pijn en genot. Hun scepsis vormt de onderbouwing van hun hedonisme.

Maar volgens de sceptici geeft ook de onmiddellijke ervaring geen enkele zekerheid. Goed of slecht, rechtvaardig of onrechtvaardig, waar of onwaar, plezierig of onplezierig, dat zijn allemaal maar zaken die afhankelijk zijn van omstandigheden, ze zijn persoonsgebonden en situatie-afhankelijk, en uiteindelijk valt er niets zinnigs over te zeggen. Het zijn slechts meningen, en die zijn even arbitrair als veranderlijk.

En de echte scepticus zal daar overigens nog aan toevoegen dat dit voorgaande allemaal wel wat al te stellig is opgeschreven.

De sceptici vonden Socrates’ zoektocht naar ‘het goede’ maar idioot. Want wat zegt ons dat ‘het goede’ bestaat? En veronderstellingen over de ware aard van de natuur, zoals de cynici en de stoïcijnen die hadden, vonden de sceptici ook maar belachelijk.

De theoretische bouwwerken van Aristoteles en Plato, met hun vormenleer, deden sceptici uiteraard helemaal schuddebuiken van het lachen.

Niets vaststellen

Het is duidelijk dat de sceptici eropuit waren om ieder houvast te vernietigen. Of een overtuiging nu berustte op traditie en geloof, op waarneming of op het verstand, het is volgens hen allemaal onbetrouwbaar.

Van iedere stelling is het tegengestelde net zo goed te verdedigen, stelde Pyrrho, een van de eerste sceptische filosofen die algemeen gezien wordt als de stichter van de school der sceptici. Pyrrho leefde ten tijde van Epicurus en Zeno de stoïcijn.

Mooi en lelijk, rechtvaardig en onrechtvaardig, dat zijn dingen die niet eens echt bestaan. Sterker nog, uiteindelijk bestaat niets echt: mensen doen wat zij doen slechts op basis van afspraak en gewoonte. Meer basis is er volgens Pyrrho niet. Het één is nooit meer waar dan het ander. et

De sceptici kwamen zo natuurlijk nooit tot eigen stellingen. Maar daar zaten ze niet mee. Ze bleven maar bezig met alle stellingen van andere filosofen te weerleggen. Zelf wilden ze absoluut niet op stellingen vastgepind worden.

Toen ze eens werd toegevoegd dat ook zij wel een dogma zouden hebben, namelijk dat zij nooit iets vaststellen, begonnen ze ook die stelling te ontkrachten:

‘Het is niet zo dat wij niets vaststellen,’ zeiden de sceptici. ‘Het is eerder zo dat we bij iedere stelling onze tegenargumenten naar voren brengen, gewoon omdat wij ons niet direct bij enige stelling aan willen sluiten. Of we daarmee helemaal niets vaststellen, dat lijkt ons daarmee nog steeds niet vastgesteld.’

Niet oordelen

Misschien rolde je bij het lezen van het voorgaande met je ogen, en vroeg je je af wat we hier nu toch mee moeten. Wat is het nut van dergelijk filosofisch anarchisme?

Je bent de enige niet. Over Pyrrho werd spottend gezegd dat hij zijn onzekerheidsprincipe zo letterlijk zou nemen dat hij alleen onder begeleiding van zijn leerlingen over straat kon. Hij weigerde namelijk stelselmatig voor wie of wat dan ook opzij te gaan, omdat hij niet kon vaststellen dat het object dat zijn weg leek te versperren werkelijk bestond.

Maar de sceptici hadden wel degelijk een doel met het continu onderuit schoffelen van iedere veronderstelling van kennis. Zij meenden namelijk dat juist het veronderstellen van kennis de grootste bron was van ongeluk.

Alle onvrede komt volgens hen voort uit de neiging om steeds dingen vast te willen stellen, steeds te willen oordelen. Daar komen alle misverstanden vandaan, en ook alle domheid. Verlangen, ambitie, genotzucht, al die zaken die de omgang van ons mensen onderling vaak in de weg zitten en ellende veroorzaken: zij zijn het gevolg van het vasthouden van mensen aan hun oordelen.

Een wijs mens beseft dat hij door al dat oordelen niet gelukkig kan worden. De weg naar het geluk is volgens Pyrrho en zijn volgelingen het opschorten van ieder oordeel.

Pyrrho trainde zichzelf om nooit enige blijk van ontregeling te tonen. Gemakkelijk was dit niet. Toen Pyrrho eens bij het zien van een aanstormende hond toch een schrikreactie vertoonde en hem dit verweten werd, zei hij: het is moeilijk om de menselijke eigenschappen af te leren.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek: De wereld vóór God – Filosofie van de Oudheid. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De sceptici 3: Latere sceptici

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De sceptici 1: Wat is waar?

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

Pyrrhonisme

In de Renaissance werden de teksten bekend van de Griekse auteur Sextus Empiricus, een filosoof van de zogenaamde Sceptische School, Read more

Hannibal op zoek naar wraak

[Dit is het laatste van vier stukjes over het leven van de Karthaagse veldheer Hannibal. Het eerste was hier.]De economie Read more


Categoriën: Hellenisme