De ondergang van Pompeii

Karl Pavlovitsj Bryullov, De laatste dag van Pompeii
2 mei 2021

De ondergang van Pompeii (79 na Chr.) vormt een uiterst dankbaar onderwerp voor verbeelding in films en op schilderijen. Wankelende zuilen, vuurbollen, vluchtende mensen in onpeilbaar diepe paniek: dat willen de toeschouwers graag zien. Armageddon, maar dan in het echt.

Vele keren is het verhaal verfilmd. De laatste, meest spectaculaire film over de verwoesting van de stad stamt uit 2014. Hier is de trailer:

Je kunt de film gemakkelijk als een klassieke ‘sword-and-sandal’ betitelen. Een andere omschrijving noemt het een ‘Amerikaanse historisch romantische -avonturenfilm’. De film, goed voor bijna twee uur vermaak, was een tijdlang ook op Netflix te zien. De recensies waren niet mals: één recensent schreef het als volgt:

Paul Anderson’s nieuwste film Pompeii is precies wat je kunt verwachten van de omschrijving ‘een combinatie tussen Titanic en Gladiator’. Het is alsof Anderson de twee films samen in een blender heeft gestopt om vervolgens de vormloze prut die dit oplevert meer dan anderhalf uur over het bioscoopscherm uit te smeren.

Tamelijk vernietigend. Of er werkelijk goede films over dit thema bestaan weet ik niet; ik herinner me het verhaal van een landmeter, die aan de vooravond van de uitbarsting van de Vesuvius door veranderingen in waterstromen weet te voorspellen dat het helemaal de verkeerde kant opgaat met de vulkaan, en ook dat ik dat wel een goede film vond. Zowel in 2004 als in 2007 verschenen er films over dit drama aan de Golf van Napels en in de decennia daarvoor liet men zich ook niet onbetuigd.

Bryullovs Pompeii

Een aantal regisseurs zal geïnspireerd zijn geweest door een kolossaal schilderij uit de negentiende eeuw, dat de ondergang van Pompeii op ruim 4.5 x 6.5 m samenvat. Het werd geschilderd door de Russische meester Karl Pavlovitsj Bryullov (1799-1852), die eigenlijk Charles Bruleau heette. Bryullov stamde uit een familie van Hugenoten, die zich in Sint-Petersburg gevestigd had. Al op tienjarige leeftijd ging de kleine Charles lessen volgen bij de Keizerlijke Kunstacademie in de hoofdstad, maar wist zich redelijk goed te onttrekken aan de nogal ‘academische’ manier van schilderen die daar zeer ‘en vogue’ was. Zijn inspiratie haalde Bryullov al vroeg in Italië, waar hij als 22-jarige naartoe trok. Tussen 1821 en 1835 werkte hij vooral in Rome en rond Napels, en daar ontstond ook dit enorme werk.

Het schilderij werd in opdracht van graaf Anatoly Demidov op doek gezet, maar de produktie van het werk duurde zo lang (drie jaar!) dat Demidov dreigde zijn opdracht in te trekken. Toen het eindelijk af was begon Bryullov’s triomftocht door Italië: hij kreeg in Milaan een lauwerkrans opgezet, schrijvers van grote naam en faam (Sir Walter Scott en Edward Bulwer-Lytton waren enorm enthousiast – het inspireerde de laatste tot de roman The Last Days of Pompeii uit 1834), de Uffizi in Florence vroegen de schilder om een zelfportret te maken, om hem daarmee in het museum te kunnen eren. Kortom: het schilderij was het gesprek van de dag.

Elders werd wat koeler gereageerd. Toen het in 1834 op de Salon van Parijs te zien was reageerde iemand met de dodelijke zin: “de indruk die het maakt ligt dichter bij het ridicule dan bij het verschrikkelijke”. Desondanks won Bryullov er in Parijs een gouden medaille mee, en kon het schilderij vervolgens naar Rusland getransporteerd worden. Waar ‘Parijs’ een koele ontvangst bereidde, daar was Sint-Petersburg opnieuw een plaats waar het schilderij triomfen vierde. Pushkin wijdde er een gedicht aan, Turgenev noemde het ‘de glorie van Rusland en Italië verenigd’ en Bryullov zelf werd onmiddellijk benoemd tot hoogleraar aan de Keizerlijke Kunstacademie. Alexander Herzen zag in ‘de Ondergang van Pompeii’ een overeenkomst met de door hem verhoopte aanstaande ondergang van het Russische Rijk…

Opdrachtgever graaf Demidov, die voor het schilderij de lieve som van 25.000 roebels had betaald, had echter iets goed te maken bij de tsaar, en gaf hem daarom dit schilderij cadeau. Tsaar Nicolaas I aanvaardde het minzaam, liet het in het Winterpaleis schitteren en gaf het vervolgens aan de Kunstacademie. Vandaar werd het schilderij naar de Nieuwe Hermitage getransporteerd. Het hangt nu in het Russisch Museum: één van de mooiste schilderijenverzamelingen in Sint-Petersburg.

Angst en paniek

Wie het schilderij voor het eerst ziet wordt er bijna letterlijk door overdonderd. Er is enorm veel op te zien, maar de angst en paniek overheersen. Bryullov heeft enorm zijn best gedaan om alle mogelijke anatomische draaiingen te laten zien: in die zin is het beslist ook nog beïnvloed door de puur academische stijl. Maar er is vooral ook veel ‘romantisch’ drama: het doet in de verte ook wel denken aan scenes, waarop de kindermoord in Bethlehem is verbeeld. Hier en daar liggen mensen, al gestikt of vertrapt. Paarden slaan op hol of steigeren uit pure angst, mensen bedekken hun hoofden en lichamen met kledingstukken tegen de asregen.

Man met schilderkist

Wat vooral opvalt is de krachtige werking van de duisternis boven de scene. De uitbarsting van de Vesuvius moet het in één keer aardedonker hebben gemaakt, en de wereld werd slechts verlicht door de rosse gloed van lavastromen en de bliksemschichten rond de uitbarsting. Een opmerkelijk detail is de persoon in het midden van de mensenkluwen links van het midden, een man met een schilderskist op zijn hoofd. Hier heeft Bryullov zichzelf afgebeeld.

De oude man

Heel aandoenlijk is de oude man in een soort van groene toga, die kennelijk niet meer tot lopen in staat is en gedragen wordt door een soldaat en een jongeman (met stevige benen!), terwijl de oude een afwerend gebaar maakt naar het overweldigende natuurverschijnsel. En bijna ‘filmisch’ is het afbreken van beelden bovenop de muren rechts weergegeven: iets waar men anderhalve eeuw later in echte films van kon smullen. Een schilderij om lang bij stil te staan.

Brekende beelden

Deel dit blog:
De Rozen van Heliogabalus

- Ampelos! riep hij. O mijn Ampelos… Stem antwoordde niet; hooger alleen riep de fluit, als met een plotse uitbarsting Read more

Een kippige kwestie

Het haantje op de toog keek naar twee vette ganzen die daar gekeeld en wel lagen.  Misschien waren het ganzen Read more

Takeaway op zijn Romeins

In Pompeji leidt de opgravingscampagne van Massimo Osanna in Regio V alweer tot mooie vondsten. Osanna heeft wel een uitstekende Read more

Domitianus en de joden

Ik had het vorige week over de rol van keizer Domitianus (r.81-96) bij het schisma tussen christendom en rabbijns jodendom. Read more