De ondergang van het Romeinse Rijk

4 mei 2021

Een van de aardigste boeken die ik de afgelopen jaren heb gelezen, is The Fate of Rome van Kyle Harper. Ik schreef al eerder over het boek, dat groot is in een klein genre.

Een klein genre

Dat kleine genre is “ondergang van het Romeinse Rijk”. We hebben weinig geschreven bronnen, hoewel er met de gestage publicatie van papyri en Aramese teksten wel wat bij komt, en het archeologisch materiaal is nog onvoldoende verkend. De voorkeur ging lange tijd naar de klassieke periode. Ik heb weleens gewezen op de quasi-vanzelfsprekendheid waarmee de restaurateurs van het Parthenon in Athene dat gebouw terugbrachten naar de vijfde-eeuwse vorm, hoewel best te verdedigen zou zijn geweest de periode te tonen waarin het als Byzantijnse kerk dienst heeft gedaan.

Er zijn dus betrekkelijk weinig data die je in de weg zitten bij het reconstrueren van het verleden. Als dan ook onduidelijk is wat is bedoeld met het thema, vindt iedere auteur wel iets dat hem bevalt. Ik schreef:

Zo wilde Gibbon, die parlementslid was, waarschuwen tegen autocratie. Daarom begon hij zijn betoog [over de ondergang van het Romeinse Rijk] in de tweede eeuw n.Chr., toen goede keizers verzuimden de Senaat – lees: een parlement – voldoende bij het bestuur te betrekken. Een oudheidkundige die hecht aan een sterke eenheidsstaat, kan zijn verhaal beginnen in de derde eeuw; wie een hekel heeft aan christenen, wijst op de doorbraak van hun geloof; wie vindt dat een overheid niet te ver moet terugtreden, selecteert de vijfde eeuw. Gelovigen in de rassenstrijd kiezen de Grote Volksverhuizingen en islamofoben nemen de zevende eeuw. Het kan allemaal, het is allemaal dramatisch, het oogt allemaal reuze gewichtig en het is allemaal in meerdere of mindere mate (on)juist.

Harpers actualiteit

En ik voeg toe: elke keer dat iemand erover schrijft, is de oorzaak een in de eigen tijd urgent probleem. Kyle Harper vat samen wat er de laatste tijd aan inzicht is gewonnen over emergente tropische ziekten, zoals ebola, en herkent die in de Romeinse keizertijd. Ook kijkt hij naar wat bekend is geworden over het klimaat. Ziekten en klimaatomslag waren op zichzelf overigens geen onoverkomelijke problemen. Ze beperkten echter de veerkracht van het Mediterrane rijk en de mogelijkheden van de keizers. Eerder een extra factor dus dan een oorzaak.

Het moge duidelijk zijn dat ook Harper de problemen uit de eigen tijd in catastrofale vorm herkent in de Oudheid en wie websites als Eurekalert de laatste tien jaar heeft bijgehouden, zal weinig lezen dat hij niet allang weet.

Dat laat onverlet dat het een goed boek is, een van de betere in dit kleine genre. Een kanttekening die ik niettemin zou willen plaatsen. Harper legt namelijk wél natuurwetenschappelijke technieken uit maar vertelt nergens hoe tekstwetenschappers komen tot conclusie. Dat doet weinig om het misverstand weg te nemen dat oudheidkunde geen wetenschappelijke methode heeft.

Deel dit blog:
Pytheas

Ik wou een blogje schrijven maar het werd niet goed. Een filmpje dus maar: het geestige boek van Barry Cunliffe Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (2)

Er is veel te zeggen voor de stelling dat Herodotos van Halikarnassos geen historicus is in onze zin van het Read more

Het einde van de Bronstijd

De Late Bronstijd! Ik had retorisch willen vragen welk oudheidkundig thema toch fascinerender kon zijn, maar dan gaat u natuurlijk Read more

The Rise of Civilization

Nog maar eens een filmpje in de bloedstollende reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”: Charles Redmans Read more