De niet zo grote volksverhuizingen

(klik=groot)
30 november 2021

(klik=groot)

Het landkaartje hierboven circuleert in allerlei varianten op het internet. Het is ook te vinden in allerlei boeken. Steeds opnieuw een akelig grote hoeveelheid pijlen, die allemaal staan voor een akelig grote hoeveelheid barbarenstammen die West-Europa bedreigen. Dat beeld is de akelige erfenis van het akelige negentiende-eeuwse idee, alleen nog verdedigd door de Leidse historicus Rutte, dat het West-Romeinse Rijk ten onder zou zijn gegaan ten gevolge van de Grote Volksverhuizingen.

Niemand gelooft dat nog. Daarvoor hebben serieuze historici, van Pirenne tot Meier, voldoende serieus onderzoek naar gedaan. Maar dat kaartje blijft terugkomen. Het heeft nu eenmaal het voordeel van de eenvoud. Het klopt echter voor geen meter. Voor geen centimeter zelfs.

Gelijktijdigheid

Fout één is dat, door de pijlen op één kaart te plaatsen, het lijkt alsof al die invasies gelijktijdig zijn. Dat is niet het geval. De olijfgroene stippellijn van de Oostzee naar Oekraïne dateert (als er al sprake is van deze vroeg-Gotische migratie!) uit de tweede eeuw n.Chr. De Langobardische inval in Italië begon in 568 en eindigde (volgens dit kaartje) tot 774.

Immigratie versus emigratie

De volgende fout is dat er nul aandacht is voor migratie uit het Romeinse Rijk weg. Daar zijn echter wel aanwijzingen voor. We weten bijvoorbeeld dat er in de vijfde eeuw nogal wat nestoriaanse christenen zijn geëmigreerd naar het oosten. Ze vestigden zich in Irak en langs de Zijderoute. Een generatie later vertrokken nogal wat monofysieten richting Armenië, Arabië en Nubië.

Het oosten

Waarmee we in feite constateren dat het Byzantijnse oosten onderbelicht blijft. Dat is de derde fout. Als we de Langobardische migratie als eindpunt aanvaarden, zouden minimaal enkele aanvallen van de Hunnen en Avaren op het Laat-Romeinse Oosten getoond moeten zijn.

Federalisering

Sprekend over de Hunnen: het is vooral de Romeinse auteur Ammianus Marcellinus die hen presenteert als degenen die een dominoreeks in werking zetten. Helemaal onjuist is het niet. Net als de Avaren is er sprake van een groep mensen die uit Centraal Eurazië aankwamen. Maar ze pakten onderweg andere volken op. De stammen waren onderworpen aan een proces van federalisering. De donkerblauwe pijl kan beter in de Oekraïne beginnen dan op de rand van de landkaart.

Wie migreerde er?

Waarmee we in feite zijn aangekomen op het cruciale vijfde punt: wie migreerden er nou eigenlijk? Het waren vaak lokale groepen die een eindje opschoven tot ze nieuw land hadden gevonden om te bewerken. Alleen een elite, die al even fluïde was, bewoog wat verder. Als we in de loop der decennia een stam- of volksnaam over een landkaart zien bewegen, is het hooguit die elite. Slechts een doodenkele Vandaal die vertrok van de Oder is via de Rijn, Gallië, de Pyreneeën en Andalusië aangekomen in wat nu Tunesië heet. Hij had gezelschap gekregen van weggelopen slaven, actieve of gedemobiliseerde soldaten, verarmde boeren en nog zo het een en ander. Pas eind zesde eeuw kregen die groepen de namen waaronder ze bekend zijn geworden.

Push & pull

Laatste punt: de pijlen suggereren dat de kracht uitgaat van het migrerende volk. Zij bewegen voorwaarts. Maar het kan ook andersom zijn. Zouden we in het Nabije Oosten de pijlen van de zevende eeuw hebben getoond, dan ging het om Arabieren en verwante volken die het machtsvacuüm binnen werden gezogen dat was ontstaan na een vulkaanuitbarsting in 536, hongersnoden, de Justiniaanse epidemie en de enorme Byzantijns-Perzische Oorlog. Om nog maar te zwijgen over de Arabieren die Mesopotamië en Perzië binnen werden gezogen, waar men wel de islam wilde aanvaarden maar niet het kalifaat, en dus de familie van Mohammed aantrok. Allemaal niet aan te geven door middel van pijlen.

Summa summarum: laat deze akelig misleidende landkaart voortaan maar achterwege.

Deel dit blog:
Domitianus (21): Keizerlijke luxe

Bronzen lamp (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden) Ik maak het mezelf even niet al te moeilijk. Kijk eens hierboven, wat een Read more

Julius Caesar op avontuur

Een Romeins zeeschip (Lepcis Magna) Als ik u zeg dat het begin maart was, als ik toevoeg dat het was Read more

Het Onze Vader (3)

Reliëf met iemand in gebed (Makthar) Ik had vorige week een beginnetje gemaakt met het Onze Vader, een onderdeel van Read more

Domitianus (19): Domitia Longina

Domitia Longina (British Museum, Londen) In een eerder stukje haalde ik de harteloze woorden aan waarmee de Romeinse geschiedschrijver Tacitus Read more


Categoriën: Nog te categoriseren