De niet-kerstster

5 januari 2021
Munt van Bar Kochba met de tempel en de messiaanse ster (British Museum, Londen)

Nee, er waren geen Drie Koningen bij de geboorte van Jezus. En ook geen Drie Wijzen. En evenmin was er een ster. Ik weet het, ze staan allemaal in elke kerststal, samen met een ouderlijk paar, een baby Jezus, een os, een ezel, een kudde schapen, minimaal één engel en een onbepaald aantal herders. Maar hoe charmant kerststalletjes ook zijn, opgemeld drietal heeft niets met de geboorteverhalen te maken. In de middeleeuwse volkscultuur zijn twee tradities samengevoegd die weinig met elkaar te maken hebben.

Brefos en paidion

Lukas beschrijft in zijn evangelie Maria’s zwangerschap, een volkstelling, een tocht van Nazaret naar Bethlehem, geen plaats in de herberg, de geboorte en de herders. In dit verhaal is sprake van een baby, brefos. Niets van dat alles bij Matteüs, waar Maria in een huis in Bethlehem woont als de oosterse wijzen haar kind komen vereren. Het kind is geen brefos meer maar is al een paidion. Dat woord beschrijft een oude baby of een jonge peuter, laten we zeggen een kind van tussen de zes maanden en twee jaar. Matteüs geeft dit ook aan als hij het heeft over de kindermoord: de slachtoffers waren geen baby’s maar kinderen tot twee jaar.

De evangelisten vertellen dus verhalen over twee verschillende gebeurtenissen die enige tijd uit elkaar liggen: enerzijds het herdersbezoek bij de geboorte en anderzijds het bezoek van de wijzen. De eerste christenen hebben dat verschil nog begrepen, want als ze hadden gemeend dat het één gebeurtenis was, zouden ze, toen ze besloten dat ze zowel de geboorte van Jezus als het bezoek van de wijzen (“epifanie”) zouden vieren, wel hebben gekozen voor één datum. Het werden er twee: 25 december en 6 januari.

Aster

Ik zal later nog eens spreken over wie die wijzen waren (namelijk magiërs) en over hun aantal (geen drie). Vandaag iets over die niet-kerst-ster.

Het heeft niet ontbroken aan pogingen een hemelverschijnsel te vinden dat de wijzen gezien zouden kunnen hebben, waarbij het niet helpt dat de datum van het bezoek onbekend is. Wie zich met deze puzzel bezighoudt, kan altijd wel een moment tussen 7 en 4 v.Chr. vinden waarop het hemelverschijnsel naar keuze zich heeft voorgedaan. Het enige wat we zeker weten is dat Matteüs het Griekse woord ἀστήρ, aster, gebruikt, dat verwijst naar een ster of eventueel een vallende ster. Theorieën over planeetsamenstanden zijn daarom onwaarschijnlijk. Daarvoor gebruikten de Grieken andere woorden.

Numeri

Vermoedelijk is de hele queeste echter misguided. Matteüs’ verhaal over de begroeting door de magiërs is een vlechtwerk van bijbelpassages en een van die passages is Numeri 24.17-19, de zegen die Bileam uitspreekt over het volk van Israël. De auteur van dit verhaal, die vermoedelijk leefde in de late zevende eeuw v.Chr., had waarschijnlijk koning Josia op het oog.

Wat ik zie is niet in het heden,
wat ik waarneem is niet nabij.
Een ster komt op uit Jakob,
een scepter uit Israël.
Hij verbrijzelt Moab de slapen,
de kinderen van Set slaat hij neer.

Omdat de regering van Josia niet het blijvende succes was geworden waarop men had gehoopt, braken latere generaties zich het hoofd over de betekenis van deze regels. Vanaf de vroege eerste eeuw v.Chr., toen het idee van een messias zijn intree deed in het jodendom, werd het uitgelegd als vooruitwijzing naar de messias. Voorbeelden zijn het Damascusdocument en de Oorlogsrol uit Qumran, het Testament van Juda (dat niet goed te dateren valt) en de Aramese vertalingen van Numeri.

Kortom: een literair motief.

[Het bericht De niet-kerstster verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
De Grote Conjunctie van Jupiter en Saturnus

Vandaag, op de dag waarop ook de astronomische winter aanvangt (11u 2m 22s Nederlandse tijd), staan Jupiter en Saturnus het dichtst bij Read more

De roeping van de eerste leerlingen (1)

Kijk, het zit zo. Je wil je medemens in nood natuurlijk helpen, en dat geldt ook voor mensen in grote Read more

Henoch en de voorouders van Jezus

Ik eindigde het vorige stukje, waarin ik benadrukte dat de evangelist Lukas probeerde de ontstane conflicten tussen de farizeeën en Read more

Lukas en de voorouders van Jezus

Jezus … was, zoals algemeen werd aangenomen, de zoon van Jozef, die de zoon was van Eli, de zoon van Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom