De Midden-Bronstijd

Mentuhotep II, de grondlegger van het Middenrijk (Louvre, Parijs)
20 mei 2021

In de reeks over het handboek Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek moeten we het eens hebben over het tweede millennium. Er is een klimaatcrisis geweest en nu bevinden we ons in de Midden-Bronstijd, die we in Egypte associëren met het Middenrijk en in Mesopotamië met het Oud-Babylonische Rijk en het Oud-Assyrische Rijk. Het is ook de periode waarin de Indo-Europees-sprekenden Anatolië binnendringen en zich vestigen in de stad Hattusa, waaraan ze de naam Hethieten ontlenen.

Vroeg, Midden, Laat

Eerst een woord over de nomenclatuur. De populaire natuurmetafoor dat alle dingen ontstaan, groeien, bloeien en teloor gaan is klassiek-Grieks. Ze is te vinden bij onder andere Aristoteles. Antieke kunsthistorici gebruikten het beeld om de neo-klassieke stijl aan te duiden: na de klassieke periode was het vroege hellenisme een soort dood geweest. “Cessavit deinde ars,” schrijft Plinius, “de kunst hield toen op te bestaan”. Daarna bloeide ze echter weer op met die neo-klassieke kunst.

De achttiende-eeuwse Duitse kunsthistoricus Winckelmann nam het over: de kunst was ontstaan in de archaïsche tijd, bloeide in de klassieke tijd en wat daarop volgde was eigenlijk drie keer niks. De enige hoop voor zijn tijdgenoten was de navolging van de klassieke kunstenaars – en zo ontstond het achttiende-eeuwse classicisme.

De egyptologen die in de negentiende eeuw Egypte ontsloten, namen dit idee op hun beurt weer over: Oude Rijk, Middenrijk, Nieuwe Rijk. Vroege Bronstijd, Midden-Bronstijd, Late Bronstijd. Groei en bloei en nabloei/ondergang. De archeologen die later op Kreta aan het werk gingen, deden hetzelfde met de Minoïsche beschaving. En uiteraard kon dat weer verfijnd worden. De Laat-Helladische cultuur van Griekenland werd dus onderverdeeld in I, II en III. Groei en bloei en nabloei/ondergang.

Groei, Bloei, Nabloei

In Egypte was de koppeling van de drie tijdvakken aan groei, bloei en nabloei nog niet zo gek, want de literatuur uit het Middenrijk zou komen gelden als canoniek en de taal zou je klassiek kunnen noemen. Zo schrijven de twee auteurs van ons handboek het dan ook. Egyptologen leren doorgaans Midden-Egyptisch, niet alleen omdat het de klassieke vorm is, maar ook omdat je daarvandaan sneller naar zowel het vroegste als het latere Egyptisch kunt.

In het Oud-Babylonische Rijk gebeurde hetzelfde: de Midden-Bronstijd was het moment waarop de sindsdien als klassiek beschouwde teksten werden geschreven. Het Epos van Gilgameš kreeg bijvoorbeeld zijn eerste optekening in dé cultuurtaal van het Nabije Oosten, het Babylonisch. Dat was de Semitische taal van het oude Rijk van Akkad, waarover ik al schreef, en ze is in gebruik gebleven tot de derde eeuw n.Chr. We hebben iets van zesentwintig eeuwen documentatie voor die taal.

Laag, Midden, Hoog

“De datering is omstreden”, noteren de Blois en Van der Spek bij de beroemdste oud-Babylonische koning, Hammurabi. Ik schrijf deze reeks niet om te vitten en te tonen dat ik het allemaal beter weet, maar dit moet bij de volgende herdruk echt anders.

De datering van de vorsten uit de Midden-Bronstijd is gebaseerd op een kleitablet met Venus-waarnemingen die op slechts drie manieren zijn te koppelen aan de gereconstrueerde planeetstanden. We spreken van de lage, midden-, en hoge chronologie. Daarin regeerde Hammurabi van 1728 tot 1686, van 1792 tot 1750 en van 1848 tot 1806. Er is enige tijd sprake geweest van nog een ultralage chronologie, maar de voorstanders hebben die nogal vreemd gepromoot en in 2012 toonde de Nederlandse onderzoeker Teije de Jong aan dat een bepaalde anomalie in het Venus-tablet moest samenhangen met een vulkaanuitbarsting die in de late zeventiende eeuw de atmosfeer verduisterde. Het moet de middenchronologie zijn.

Dus zo omstreden als De Blois en Van der Spek het typeren is het niet. Ik behandel de materie hier. Dit behoort eerstejaarsstof te zijn, omdat studenten dan begrijpen dat er zoiets bestaat als fundamenteel onderzoek: conclusies waarop al het andere rust.

Deel dit blog:
Hunebed van de dag: D13 (Eext)

Hunebed D13, het op vijftien na noordelijkste hunebed in Nederland, is ook een van de meest merkwaardige. Het is erg Read more

Domitianus en de joden

Ik had het vorige week over de rol van keizer Domitianus (r.81-96) bij het schisma tussen christendom en rabbijns jodendom. Read more

Kalhu ofwel Nimrud

De afgelopen dagen had ik het over het oude Babylonië. Assyrië, het noorden van het huidige Irak, maakte deel uit Read more

Hunebed van de dag: D12 (Eexteres)

Hunebed D12 is nog geen zeven meter lang en nog geen drie meter breed. Het op veertien na noordelijkste hunebed Read more


Categoriën: Babylonië