De late Stoa 6: de vrije wil

Chrysippus (British Museum Londen)
29 april 2021

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer eclectische midden-Stoa ten tijde van de Romeinse republiek, naar de late Stoa uit de vroege Romeinse keizertijd, die vooral praktisch was: de laatste behandelen we in deze korte serie. Het eerste deel is hier.] 

De stoïcijnen hadden zoals eerder gezegd een volkomen deterministisch wereldbeeld. Welke emoties we er ook over hebben: alles gebeurt zoals het zou moeten gebeuren. Misschien heeft een slimmerik hieruit al opgemaakt dat dit wereldbeeld op gespannen voet staat met het idee van de vrije wil. Hoe is een vrije wil mogelijk in een wereld waarin eigenlijk alles al vast ligt? En hoe is het mogelijk om in een wereld waarin alles vastligt vrije emoties te hebben over die wereld? Dit lijkt in tegenspraak met elkaar.

Even terugspoelen: de stoïcijnen verweten de sceptische platonist Carneades een filosofie te hebben ontworpen die apathie in de hand werkt. Want als niets zeker is, hoe kunnen we dan handelen? Carneades’ antwoord op dit probleem lazen we een eindje terug: hij vond het pragmatisme uit.

Het is grappig te zien dat de stoïcijnen hetzelfde verwijt kregen maar dan met een volkomen ander argument: als alles van tevoren al vast ligt, en alles zeker is, waarom zou je dan nog je best doen? Zet de stoa kortom niet alleen maar aan tot lijdzaamheid?

De vroege stoïcijn Chrysippos had hier al een zeer theoretisch antwoord op geformuleerd. Er zijn twee zaken, zo stelt hij, die bepalen hoe een cilinder van een berg afrolt: de steilheid van de berg en de vorm van de cilinder. Op het eerste heeft de cilinder geen invloed, voor het tweede is de cilinder zelf wel degelijk ‘verantwoordelijk’, omdat dat om een intrinsieke eigenschap gaat. Dat is de vrije wil van de cilinder: de intrinsieke eigenschappen.

Dit lijkt een flauwe truc. Veel denkers brengen hier tegenin dat in een volkomen deterministische wereld iets of iemand ook op zijn eigen intrinsieke eigenschappen weinig invloed heeft. We zijn toch immers geen ontwerpers van onszelf? We zijn een ‘gevolg van’. In onze huidige tijd zijn wij dan ook geneigd determinisme te zien als een filosofie die leidt tot de conclusie dat alles bestaat uit lijdzame en willoze materie.

De stoïcijnen zien dit anders. Zij hebben wel een deterministisch wereldbeeld, maar geen mechanistisch wereldbeeld. Wij zijn geen willoze slaaf van dingen die ons vormen, maar een actief deel van het wereldgebeuren. En dat bestaat niet uit dode materie, alle materie is volledig doordrongen van een krachtige wereldgeest, noem het een soort levensvonk. En ieder is verantwoordelijk voor zijn eigen rol in dat gebeuren. Dat wat van onszelf is, daar zijn we volgens de stoïcijnen dus wel degelijk verantwoordelijk voor.

Epictetus, die we nu gaan behandelen, is de stoïcijn die dit inzicht handen en voeten heeft gegeven.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De late Stoa 10: zelfprogrammeren

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 8: Epictetus en de dingen binnen onze macht

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 5: Seneca en de dood

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 4: Seneca – gehecht en onthecht

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more


Categoriën: Romeinse Keizerrijk