De late Stoa 14: Naar een andere tijd

Een antieke filosoof (Museum van Epidaurus)
7 mei 2021

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer eclectische midden-Stoa ten tijde van de Romeinse republiek, naar de late Stoa uit de vroege Romeinse keizertijd, die vooral praktisch was: de laatste behandelen we in deze korte serie. Het eerste deel is hier.] 

In sommige filosofische verhandelingen worden de late stoïcijnen beschouwd als de voorlopers en wegbereiders van het christendom. En overeenkomsten zijn er zeker. De stoïcijnen hadden een vorm van religieus bewustzijn ontwikkeld waarin ze spraken van God, die ze later zelfs met ‘Vader’ aan gingen spreken. Hun geschriften werden door de eerste christelijke filosofen en kerkvaders ook vaak hoog gewaardeerd om hun beschrijvingen van de deugd.

Maar het stoïcijnse godsbeeld was wel fundamenteel anders dan dat van het christendom. Hoe religieus de stoa ook aandoet, het blijft een rationele filosofie. Ondanks het geloof in determinisme is er in de stoa geen sprake van blind geloof of overgave, zoals in meer mystieke stromingen zoals het christendom.

Marcus Aurelius zag het christendom dan ook als een valse religie, die de mensen voorhield dat zij op een gemakkelijke manier verlichting konden bereiken, door gewoon een paar geboden te volgen en voor de rest in Jezus te geloven, in plaats van door zichzelf te disciplineren door lange studie, zoals stoïcijnen dat doen.

In dat kader is het misschien eens leuk een enorme stap vooruit te doen, en te verwijzen naar Spinoza, de zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof met Joods-Portugese voorouders. Spinoza had een godsbeeld en een filosofie die opvallende overeenkomsten vertonen met die van de stoïcijnen: een pantheïstische visie, met een rationeel kenbare God die samenviel met de natuur. Spinoza moest niets hebben van het joods-christelijke godsbeeld.

Feitelijk week Spinoza in zijn opvattingen niet zoveel af van de stoïcijnen en produceerde hij een soort zeventiende-eeuwse stoa. We doen hem echter tekort door hem af te schilderen als ‘niet meer dan een stoïcijn’, want hij had grote invloed op de verlichting door als eerste filosoof zaken als volledige vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid aan te kaarten. Daarmee gaf hij de eerste aanzet tot de vorming van de moderne democratie. Maar dat is een ander verhaal dan het onze. Wij gaan weer terug naar de Romeinen.

Marcus Aurelius was de laatste in een reeks van vijf keizers die hun opvolgers in eigen kring naar bekwaamheid kozen, de zogenaamde ‘adoptiefkeizers’. Dit was de gouden eeuw van Rome, en deze keizers werden ook wel aangeduid als ‘de vijf goede keizers’. Ook Marcus is als een goede keizer de geschiedenis ingegaan. Hij was opvallend bescheiden en toonde zich tolerant naar andere filosofieën. Hij stichtte zelfs een platoonse school en een epicurische school.

Misschien des te verwonderlijker dat Marcus ondanks die tolerantie ook de geschiedenis is ingegaan als een fanatiek vervolger van christenen. We komen later nog terug op de reden daarvan.

En we zullen ook zien dat de stoïcijnen niet konden verhinderen dat het christendom en andere mystieke vormen van religie uit het oosten opkwamen – stromingen die een steeds grotere rol gingen opeisen in de maatschappij en daarmee ook in de filosofie. Hierdoor zou uiteindelijk ook de hele samenleving veranderen.

[Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De late Stoa 13: Religie en wetenschap in harmonie

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 12: Marcus Aurelius – zingeving en determinisme

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 11: Marcus Aurelius, keizer tegen wil en dank

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

Foto van de dag: de Zuil van Marcus Aurelius

De Zuil van Marcus Aurelius in Rome: Romeinse soldaten steken bij Carnuntum over een scheepsbrug de rivier de Donau over. Read more


Categoriën: Romeinse Keizerrijk