De late Stoa 12: Marcus Aurelius – zingeving en determinisme

Marcus Aurelius (Museum Avenches)
5 mei 2021

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer eclectische midden-Stoa ten tijde van de Romeinse republiek, naar de late Stoa uit de vroege Romeinse keizertijd, die vooral praktisch was: de laatste behandelen we in deze korte serie. Het eerste deel is hier.] 

Keizer Marcus Aurelius kan dan wel een volger van de stoïcijnen zijn geweest, bij het lezen van zijn Overpeinzingen doemt soms eerder het beeld op van een Atlas, die het gewicht van de hele wereld op zijn schouders voelt rusten.

Hoezeer Marcus Aurelius ook kennis meent te hebben van het stoïcijnse levensgeluk, op veel lezers komt hij wat weemoedig en zelfs fatalistisch over. Zijn worstelingen onthullen kortom dat het leven ook voor een stoïcijn soms zwaar is.

Daarom nu even een vergelijking met de tactiek van de epicuristen. Zij hanteren eigenlijk de omgekeerde strategie: epicuristen raden mensen aan zich terug te trekken in hun tuin met vrienden. Ze maken de wereld niet oneindig veel groter, zoals de stoïcijnen doen. Om de wereld dragelijk te maken, maken zij hem juist kleiner.

Misschien maken de epicuristen het leven daarmee wat makkelijker voor zichzelf, maar voor de stoïcijn is deze tactiek geen optie. Voor de stoïcijn heerst immers de waarheid dat alles met alles samenhangt, en met dat in het achterhoofd is een ontsnapping eigenlijk niet mogelijk. De stoïcijnen zien hun betrokkenheid als een natuurgegeven.

Daar hoort de stoïcijnse overtuiging bij dat de hele wereld deterministisch in elkaar zit. Zoals we zagen stelden de eerdere stoïcijnen al dat alles met ijzeren natuurwetten aan elkaar geklonken is. Zij verschilden met Epicurus van mening dat er niet zoiets als toeval bestaat.

Marcus Aurelius was echter niet zo dogmatisch. In zijn werk haalt hij het epicurische idee dat toeval zou kunnen bestaan een aantal keer aan. Hij beschouwt dat echter als een horrorscenario. Als alles zou bestaan uit toevallig rondvliegende atomen, dan is alles immers zinloos! Marcus Aurelius houdt liever vast aan het idee dat alles volgens een door de Natuur bepaald plan verloopt. Dat stelt hem veel meer gerust.

Met andere woorden, voor mensen die geloven dat in een puur deterministische wereld alles koud en zinloos is, is het wellicht interessant te beseffen dat er denkers waren die juist het tegenovergestelde dachten. Denkers die juist de wereld van het toeval als koud en zinloos beschouwden, en daarom het determinisme omarmden.

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
De late Stoa 14: Naar een andere tijd

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 13: Religie en wetenschap in harmonie

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

De late Stoa 11: Marcus Aurelius, keizer tegen wil en dank

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer Read more

Foto van de dag: de Zuil van Marcus Aurelius

De Zuil van Marcus Aurelius in Rome: Romeinse soldaten steken bij Carnuntum over een scheepsbrug de rivier de Donau over. Read more


Categoriën: Romeinse Keizerrijk