De late Stoa 1: Seneca – macht en rijkdom

Seneca (Neues Museum Berlijn)
24 april 2021

[De stoïcijnse filosofie ontwikkelde zich van de nogal theoretische vroege stoïcijnse school in Griekenland, via de eveneens Griekse maar meer eclectische midden-Stoa ten tijde van de Romeinse republiek, naar de late Stoa uit de vroege Romeinse keizertijd, die vooral praktisch was: de laatste behandelen we in deze korte serie.] 

Seneca ‘de jongere’ zag het levenslicht in Córdoba, in het huidige Spanje. Hij was de zoon van een bekend redenaar, Seneca ‘de oudere’.

De oudere Seneca had de jongere graag tot retoricus zien opgroeien, maar junior nam geen genoegen met de studie van het woord alleen en wijdde zich liever aan de filosofie.

De jongere Seneca was uitzonderlijk belezen en heeft erg veel geschreven: niet alleen filosofisch werk, maar ook gedichten en tragedies. Hij voorzag zich echter in zijn levensonderhoud met behulp van politiek. Na een grillige carrière, waaruit hij zelfs voor een lange tijd werd verbannen, werd hij als regent naar Rome geroepen door de voogden van de toen nog zeer jonge keizer Nero, de laatste keizer uit het huis van Augustus. De periode waarin Nero zich nog niet met de politiek bemoeide en Seneca samen met een mederegent feitelijk het rijk bestuurde, wordt gezien als een bloeitijd voor Rome. Naast dat bestuurlijke werk bleef Seneca natuurlijk ook filosoof.

In zijn filosofie verwijst Seneca graag naar Epicurus, maar hij beschouwt zichzelf in de eerste plaats als stoïcijn. Van zowel Epicurus als de stoïcijnen adopteert hij de overtuiging dat een streven naar macht of rijkdom niet leidt tot geluk. Als wij daarnaar streven maken we ons geluk volgens Seneca afhankelijk van het noodlot: niet slim.

Dit kwam hem op veel hoongelach te staan, want als Seneca ergens geen gebrek aan had, dan was het wel macht en rijkdom. Hoe kan een stoïcijn nou villa´s bezitten, talloze slaven en een bijzonder rijke huishouding met krankzinnig duur servies?

Volgens Seneca was dat echter geen probleem. Je hoeft luxe toch niet af te wijzen om er geen belang aan te hechten? Sterker nog, wie vindt dat het ‘niet-hebben van bezit’ een vereiste is voor levensgeluk, hecht kennelijk dus juist belang aan wat bezit met een mens doet. Seneca redeneert als volgt: zolang hij als stoïcijn niet hecht aan de luxe die hem ‘toevallig’ omringt, maakt het dus ook niet uit dat hij die heeft.

En wat macht betreft: dit zag Seneca als een vorm van plichtsbetrachting op stoïcijnse wijze. Omdat hij de macht over het rijk in zijn schoot geworpen kreeg, achtte Seneca het zijn plicht deze macht zo goed mogelijk uit te oefenen.

Opvallend is daarbij dat bij Seneca lange betogen zijn te vinden over het goed behandelen van slaven en andere ondergeschikten. ‘Wil jij wel bedenken dat diegene die jij jouw slaaf noemt uit hetzelfde zaad is ontstaan, van dezelfde hemel geniet, op gelijke wijze adem haalt, op gelijke wijze leeft en op gelijke wijze sterft!’ schrijft hij. ‘Behandel een slaaf zoals jij behandeld zou willen worden.’

[Morgen meer. Deze serie bevat een aantal hoofdstukken van het boek De wereld vóór God, waarin de filosofische stromingen van de oudheid, van China tot Rome, voor de leek zeer laagdrempelig maar toch vrij uitgebreid wordt uitgelegd. Het hele boek is hier te bestellen.]

Deel dit blog:
Cicero 2: filosofisch rondwinkelen

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 5: stoïcijnse en aristotelische logica

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege stoa 4: negatieve emoties ontmaskerd

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more

De vroege Stoa 3: de weg naar het geluk

[Tijdens het Hellenisme ontstonden nieuwe filosofische scholen, naast de al gevestigde scholen van de Platoonse Academie, en de Peripatetische school Read more


Categoriën: Romeinse Keizerrijk