De laatste dagen van Plinius de Oudere

Romeinse villa aan zee; wandschildering uit Stabiae
20 juli 2021

Laten we eerlijk zijn: archeologen zéggen dat ze heel goed zonder teksten kunnen – zeker Lewis Binford was op dit punt vrij expliciet – maar in de praktijk vinden ze het altijd leuk als ze iets vinden waarop een tekst valt los te laten. Nederlandse en Vlaamse archeologen zijn in dit opzicht overigens vrij gematigd. Toen ze onlangs bij Valkenburg (ZH) een Romeinse legioenskamp vonden, hadden ze kunnen roeptoeteren dat ze de plek hadden opgegraven waarvandaan Caligula zijn legionairs naar het strand had laten marcheren om schelpen te zoeken, maar voor zover ik weet hebben ze die claim, die niet eens zó gek zou zijn, niet gedaan. Elders gaan echter alle remmen los.

Dat is anders in Israël, waar archeologen elke vondst met de Bijbel in verband brengen, of in Italië, waar ze een algemeen principe hanteren dat er alleen maar dingen in de grond zitten die ook staan vermeld in geschreven bronnen. Twee voorbeelden daarvan hebben te maken met de Romeinse admiraal en encyclopedist Plinius de Oudere, wiens schedel zou zijn gevonden terwijl ook een van zijn manschappen zou zijn opgegraven. De vondsten hebben echter evenveel te maken met Plinius als sokken met computers, of kunst met Marc Chagall, of een boek met een stoomlocomotief.

De dood van Plinius

Eerst even iets over Plinius. Hij was de samensteller van een grote, vaak grappige encyclopedie, waarin hij alle Griekse wetenschap verromeinste en nog wat stokpaardjes bereed, zoals het belang van de Romeinse ridderstand. Als man van de wetenschap wilde hij in 79 n.Chr. de uitbarstende Vesuvius onderzoeken, maar dat werd al snel een expeditie om mensen te evacueren. Zijn familielid Plinius de Jongere wijdde er een beroemde brief aan die is vertaald door Vincent Hunink. Een citaat:

Van vrees bij hem geen spoor: hij observeert het hele fenomeen en dicteert elke kleine of grote verandering, alles wat er te zien is, aan zijn secretaris. Op de schepen sloeg as neer, heter en compacter naarmate ze dichterbij kwamen. En al gauw was het puimsteen en geblakerde, half verkoolde, door het vuur gebarsten stenen.

Het was onmogelijk verder te varen. De schepen voeren naar Stabiae, waar Plinius in de aan ze gelegen villa van een zekere Pompeianus wilde overnachten. Het neervallend puin en de rook maakten dat echter gevaarlijk en op weg terug naar zijn schip bezweek Plinius.

Steunend op twee slaafjes komt hij overeind en valt meteen weer neer. Ik vermoed dat de zware walm hem de adem benam en zijn keel blokkeerde. Dat was van nature al zijn zwakke plek, omdat die een nauwe doorgang had en vaak ontstoken was. Zodra het licht werd (twee dagen na zijn laatste dag) vond men zijn lichaam.

Hoewel Plinius de Jongere het niet met zoveel woorden zegt, mogen we aannemen dat het lichaam niet alleen is gevonden maar ook is geborgen en een nette crematie heeft gehad. Er waren immers overlevenden van de mislukte reddingsexpeditie, die de jongere Plinius vertelden over de laatste uren van zijn oom.

De schedel

So far, so good. Rond 1900 werden bij Stabiae een stuk of zeventig skeletten gevonden, allemaal slachtoffers van de uitbarsting van de Vesuvius. Eén van de doden droeg een gouden ring en – als ik het goed herinner – een opvallend zwaard. Omdat men anno 1900 nog (ten onrechte) meende dat alleen mensen uit de Romeinse ridderstand gouden ringen mochten dragen, meende men te maken te hebben met een ridder en dan lag Plinius voor de hand. Dat is het hele bewijs.

Ik hoop dat ik niet hoef uit te leggen waarom dit een paar stappen te snel is. Maar de identificatie blijft maar terugkeren.

Soldaat in Herculaneum

En het kan erger, want nu is er in Herculaneum, waar Plinius’ schepen nooit zijn aangekomen, een skelet gevonden dat door archeoloog Francesco Sirano aan een van Plinius’ manschappen wordt toegeschreven. Het bewijs is interessant.

A soldier, then, but from what corps? The notion that he was stationed at Herculaneum has been ruled out, Sirano says, “because army garrisons in the Vesuvian area are not reported”. So only two possibilities remain: that he was either a Pretorian or a member of the rescue fleet.

De aanname is hier dus dat als iets niet in de bronnen staat, het er niet is geweest. Dit is een andere formulering van het algemene principe dat er alleen maar dingen in de grond zitten die ook staan vermeld in geschreven bronnen. En die aanname, die klopt dus niet. Het is immers geen hogere wiskunde dat er altijd méér is geweest dan de bronnen documenteren.

Individu versus samenleving

Het bizarre is: als je de brief van de jongere over de oudere Plinius wil combineren met archeologie, is er zoveel zinvoller te doen dan kijken of deze schedel hier van de admiraal-encyclopedist is of dat die vondst daar toebehoort aan een van zijn manschappen. We hebben immers Pompeii. Speurend naar een object dat bij een individu kan horen, zien we niet dat we informatie hebben over een complete antieke samenleving.

De verklaring is de verstikkende obsessie met Grote Individuen Als Bewerkende Kracht In De Geschiedenis Van De Cultuur. Ik heb er weleens eerder over geschreven, ook al ging het toen over een Grote-Griekse-Individuen-kalender. Dat het meest vrijgeboren, blanke mannen van een zekere leeftijd betreft, vermeld ik ook nog even, maar de echte fout is niet de eenzijdige concentratie op dat slag mensen, maar de eenzijdige concentratie op individuen. Terwijl de antieke wereld, net als de onze, toch wel iets complexer is geweest en het niet alleen individuen zijn die geschiedenis maken.

Deel dit blog:
Curio in Italië

Als ik u zeg dat het 20 augustus was, als ik toevoeg dat het was in het jaar waarin Marcellus Read more

Fausta

Over Trier heb ik al eens eerder geschreven: oppidum van de stam der Treveri, legioenkamp uit de tijd van Caesar, Read more

Teerlingen werpen

Vorig jaar publiceerde Vincent Hunink zijn vertaling van de boeken 13 en 14 van Martialis, Feest in het oude Rome, Read more

Trajanus, de grote roerganger

Voor de collega’s van Historizon begeleid ik deze week een reis door het Rijnland. We bezochten de gereconstrueerde Romeinse stad Read more