De identiteiten van Hariulf

Grafschrift van de Bourgondische officier in Romeinse dienst Hariulf (Landesmuseum, Trier)
9 november 2020

Grafschrift van de Bourgondische officier in Romeinse dienst Hariulf (Landesmuseum, Trier)

De Romeinse bronnen noemen eindeloos veel Germaanse volken en stammen. Een zo’n groep is die van de Bourgondiërs, die we, op gezag van de geograaf Ptolemaios van Alexandrië, in de tweede eeuw n.Chr. ergens tussen de Oder-Neisse en de Weichsel kunnen plaatsen. Later, in de crisis van 406/407 (meer…), zou deze groep naar het westen trekken. Dit is een andere manier om te zeggen dat de Bourgondische elite aansluiting zocht bij het netwerk van de Romeinse elites. Ze kregen land toegewezen langs de Rijn, vrijwel zeker rond Worms, waar archeologen inderdaad Oost-Germaanse voorwerpen hebben gevonden. Het Nibelungenlied bevat echo’s uit deze tijd.

Al eerder waren Bourgondiërs naar het westen getrokken. Ze golden als de aartsvijanden van de Alamannen, zoals de Romeinen de bewoners van het huidige Baden-Württemberg aanduidden. Toen keizer Valentinianus I aan de macht was gekomen en zich in 367 via een machtsdemonstratie verder wilde legitimeren, zocht hij een van de Alamannische leiders, een zekere Macrianus, uit als vijand en rukte tegen hem op, samen met de Bourgondiërs. Ergens aan de Neckar versloegen de Romeinen en Bourgondiërs hun tegenstanders.

Hariulf

Het is misschien op dit moment dat de Bourgondische prins Hariulf in dienst trad van de keizer. Zoals gezegd: de elite van de Germaanse stam zocht aansluiting bij de Romeinse elite. Lang heeft Hariulf echter niet van zijn succes genoten. Hij overleed voor zijn eenentwintigste verjaardag. Zijn grafschrift:

Hariulfus protector
domesitigus filius Han-
havaldi regalis genti-
s Burgundionum qui
vicxit annos XX et mens-
ses nove et dies nove
Reutilo avunculu-
s ipsius fecit

In het Nederlands:

Hariulf, protector domesticus, zoon van Hanhavald, uit de koninklijke familie van de Bourgondiërs, heeft twintig jaar, negen maanden en negen dagen geleefd. Zijn oom Reutilo maakte dit grafschrift.

Staflid

Een protector domesticus is in principe een lijfwacht, maar de titel wordt gebruikt voor verschillende staffuncties. Het is hetzelfde als het Griekse somatofylax, dat letterlijk lijfwacht betekent maar in feite slaat op de adjudanten van de koning. Hariulf was dus een van die van oorsprong Germaanse stafleden in het Romeinse leger. Later zouden de drie Franken Merobaudes, Bauto en Arbogast volgen en nog later de beroemde veldheer Stilicho. Zolang ze succes hadden, golden ze zonder uitzondering als Romein; eenmaal dood golden ze als barbaar.

Er is meer te zeggen over deze inscriptie, die in 1877 is gevonden op het grafveld bij de St. Matthiasabdij in Trier. Er zitten wat ongebruikelijke spellingen in, zoals vicxit waar we vixit zouden hebben verwacht (“hij heeft geleefd”). Tweemaal ontbreekt de slot-N bij het woord nove(m) (“negen”), wat bewijst dat de Romeinen die niet langer uitspraken. De romaanse taal was op weg naar het Franse neuf.

Complexe identiteiten

En tot slot: de wonderlijk precieze weergave van Hariulfs ouderdom: twintig jaar, negen maanden en negen dagen. De fixatie op iemands precieze leeftijd geldt als christelijk. Als staflid was Hariulf dus Romein, van afstamming was hij Bourgondiër, religieus bezien was hij christen. Een mooi complex geheel, zo complex als de fascinerende wereld van de vierde eeuw.

Deel dit blog:
Ausonius in Trier

Een jaar of vier geleden mocht ik op deze blog een gedichtje van Leo van Zanen publiceren over de Togatus Read more

Fausta

Over Trier heb ik al eens eerder geschreven: oppidum van de stam der Treveri, legioenkamp uit de tijd van Caesar, Read more

Teerlingen werpen

Vorig jaar publiceerde Vincent Hunink zijn vertaling van de boeken 13 en 14 van Martialis, Feest in het oude Rome, Read more

Trajanus, de grote roerganger

Voor de collega’s van Historizon begeleid ik deze week een reis door het Rijnland. We bezochten de gereconstrueerde Romeinse stad Read more