De historische Jezus

Christus, met links en rechts van hem vertegenwoordigers van de joodse en heidens christenen (Santa Pudenziana, Rome).
25 april 2021

Het is zondag, de dag waarop ik meestal iets blog over het Nieuwe Testament en probeer uit te leggen dat deze kleine bibliotheek, ongeacht de betekenis die ze heeft voor het christendom, ook met vrucht valt te lezen als verzameling joodse teksten. En omdat ik tevens bezig ben met een reeks filmpjes over oudheidkundige boeken, moet het vandaag maar gaan over een boek over de beroemdste jood van allemaal.

Wetenschap en obscurantisme

Al in de achttiende eeuw begreep men dat de Christus van de kerk en de historische Jezus niet dezelfde zijn. Ik blogde lang geleden al eens over de Jefferson-bijbel, een van de geestigste pogingen om het probleem op te lossen. Niet de best-doordachte overigens. Pas de Duitse geleerden die de Tweebronnenhypothese opstelden brachten het onderzoek werkelijk verder: achter de drie eerste evangeliën gingen maar twee bronnen schuil, aangeduid als P en Q. Waarbij P een aanduiding was voor het evangelie van Marcus, die geacht werd een leerling van P(etrus) te zijn, en waarbij Q een uitsprakenverzameling was.

De volgende complicatie was nu dat de ene bron betrekkelijk laat was en de andere, tja, wel wat leek op een collectie boerenspreekwoorden. In de praktijk besloten Jezus-vorsers vaak te nemen wat ze leuk vonden en weg te laten wat ze niet konden gebruiken. Dat gebeurt nog volop: ik blogde al eens over de kwakgeschiedenis van Reza Aslan en Ronald van Raak, die ondanks zijn obscurantisme jarenlang lid was van de Tweede Kamer. Echt, de pseudowetenschap is niet met Baudet en Van Haga parlementfähig gemaakt.

De negentiende eeuw leverde ook de simpele conclusie dat Jezus een jood was, een conclusie die in antisemitisme kring leidde tot de reactie die bekendstaat als Jezusmythicisme: het christendom was ontstaan uit de heidense culten en Jezus was een mythisch figuur, zeker geen jood. Zoals ik al vaker heb betoogd kreeg dit idee, doordat de universiteiten wetenschappelijke literatuur achter betaalmuren verborgen houden terwijl ze medewerking verlenen aan de digitalisering van verouderde boeken, een onverdiend tweede leven.

Held

De discussie over de historische Jezus kent eigenlijk maar een paar zekerheden:

  • Jezus was en bleef joods,
  • Marcus en Q zijn de bronnen achter Lukas en Mattheüs (en daarnaast hebben we als bronnen het Johannes-evangelie en de diverse brieven),
  • Jezus verwachtte het aanbreken van de Eindtijd.

Meer viel er eigenlijk niet te weten, noteerde Albert Schweitzer, dus we moesten de speurtocht maar opgeven.

Waarop hij vertrok naar Lambarene om melaatsen te genezen. Dan ben je een held.

De Dode-Zee-Rollen

De bronnensituatie is sindsdien veranderd. Deels door betere tekstuitgaven, deels door de ontdekking van de Dode-Zee-Rollen, waardoor we twee dingen leerden. Eén, hoe een joods schisma werkte (namelijk langs halachische lijnen). De tekst die bekendstaat als 4QMMT is van de belangrijkste oudheidkundige ontdekkingen van de afgelopen eeuw. Twee, dat Jezus’ opvattingen in het Tempeljodendom pasten als een hand in een handschoen. Dat hij met het jodendom zou hebben gebroken (de “vervangingstheologie”) of niet zou hebben bestaan (pseudowetenschap) is echt onverdedigbaar.

Sinds de ontdekking van de Dode-Zee-Rollen is er een hernieuwde speurtocht naar de historische Jezus. Die wordt gevoerd aan de hand van een stuk of wat goed-doordachte criteria, die ik hier beschrijf. Ze zijn niet alleenzaligmakend maar ze bieden wel een mogelijkheid om tot een intersubjectief oordeel te komen. Dat is een deftige manier om te zeggen dat mensen van alle achtergronden het erover eens kunnen zijn dat een bepaald aspect betrouwbaar is. Een katholiek uit Palermo, een moslim uit Kaboel, een jood uit Mokum en een atheïst uit Oxford kunnen er allemaal mee instemmen dat Jezus een groep rond zich had die bekendstond als de Twaalf: we weten het uit diverse onderling onafhankelijke bronnen en het gegeven dat Jezus’ verrader een van de Twaalf was, is niet iets dat je verzint. Het bestaan van de Twaalf voldoet daarmee aan het “criterium van de meervoudige attestatie” en het “criterium van de gêne”.

Een marginale jood

Het belangrijkste op dit gebied is de inmiddels vijf boeken tellende en derhalve in toenemende mate inaccuraat als “Marginal Jew Trilogy” omschreven reeks van John P. Meier. In het eerste deel behandelt hij de criteria en enkele algemene gegevens, zoals Jezus’ levensdata en de namen in zijn familie. Daarna richt Meier zich op Johannes de Doper en de boodschap over het aanbrekend Koninkrijk God. (Dit is het punt waar u ook Dale Alinson’s Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History kunt lezen, dat de Eindtijdverwachtingen in groot detail documenteert.)

Derde deel: de mensen rondom Jezus – de menigten, andere halachische stromingen, de leerlingen, de apostelen, de Twaalf. Het zeer belangrijke vierde deel over Jezus’ halachische opvattingen. En tot slot het vijfde deel, waarin Meier afrekent met de gelijkenissen, waarvan er maar vier voldoen aan de criteria. De rest, inclusief de mooie parabel van de Barmhartige Samaritaan, valt in de categorie non liquet ofwel “we weten het bij de huidige stand van de methode niet”.

Bedenk: dat er in de geesteswetenschappen alleen veranderende perspectieven zouden zijn, is een gemakzuchtig vooroordeel. Er is wel degelijk vooruitgang en die is altijd methodisch van aard. Dus er kunnen betere, intersubjectievere methoden zijn.

Filmpje

Enfin. Als u rechtstreeks naar de conclusies wil: ze zijn hier. Ik schreef zelf ook een boek over het tempeljodendom maar dat is niet langer leverbaar. Ik besprak een en ander in deze podcast en in een filmpje in mijn bloedstollende reeks “Zit een oudheidkundige met de rug naar een boekenkast”.

In het filmpje noem ik een boek dat volgens mij een goede inleiding is tot de bestudering van de Oudheid en het tempeljodendom, en een Jezus reconstrueert op basis van een bron méér dan gangbaar is, namelijk het Thomas-evangelie. Ik vergat de titel te noemen: dat was J.D. Crossans The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant (1991). Goed boek, alleen is Crossans Jezus eerder een filosoof uit de cynische school dan iemand die wacht op de Eindtijd. Ik denk zelf dat zijn beeld niet klopt, maar Crossans boek is wel een van de beste kennismakingen met de oude wereld die we hebben.

Deel dit blog:
Asterix & Co

Er zijn twee soorten stripverhalen over de oude wereld, namelijk stripverhalen over de oude wereld die gaan over de oude Read more

Pytheas

Ik wou een blogje schrijven maar het werd niet goed. Een filmpje dus maar: het geestige boek van Barry Cunliffe Read more

Perzen, Grieken en pseudohistorici (2)

Er is veel te zeggen voor de stelling dat Herodotos van Halikarnassos geen historicus is in onze zin van het Read more

Het einde van de Bronstijd

De Late Bronstijd! Ik had retorisch willen vragen welk oudheidkundig thema toch fascinerender kon zijn, maar dan gaat u natuurlijk Read more


Categoriën: Boek, Christendom, Jodendom