De grenzen van de Oudheid

10 februari 2021

Ik had een reeks beloofd over handboekkennis. Na die belofte en wat gefantaseer over hoe mijn eigen handboek eruit zou zien, neem ik vandaag de Inleiding ter hand van Een kennismaking met de oude wereld van De Blois en Van der Spek. De auteurs geven daarin aan dat de Oudheid op zichzelf een boeiend onderdeel van de menselijke geschiedenis is. De Oudheid is gewoon leuk en dat is volgens mij voldoende rechtvaardiging om je ermee bezig te houden. (Vanzelfsprekend geldt dit niet voor de financiering. We willen allemaal wel betaald krijgen om leuke dingen te doen.)

Bakermat

Maar wat is die Oudheid nou? De auteurs noemen het “de bakermat van de Europese en islamitische beschavingen” en spreken van

de landen rondom de Middellandse Zee, en in het bijzonder de cultuurcentra van het oude Nabije Oosten enerzijds en de antieke Grieken en Romeinen anderzijds.

Hier zouden zaken zijn ontstaan die de westerse en islamitische culturen bepalen. Bepalen. We zijn in het land van de sociale wetenschappen.

Bepalen, vormen, beïnvloeden

Bepalen is vormen. U en ik maken elke dag op allerlei momenten allerlei keuzes. Als iets of iemand ons gedrag bepaalt, zijn die keuzes niet langer helemaal vrij. Wat De Blois en Van der Spek dus feitelijk zeggen is dat de Oudheid een cultuur had die ons gedrag nog altijd beïnvloedt. Een vroegere samenleving vormt, bepaalt, beïnvloedt door de eeuwen heen het gedrag in een latere samenleving.

Een voorbeeld. Terwijl ik dit schrijf, moet ik kiezen of ik straks ga slapen in mijn slaapkamer of dat ik mijn matras in de woonkamer leg, waar een kachel staat. Die tweede keuze is praktisch, de eerste is ingegeven door een traditie. We maken al eeuwen onderscheid tussen woonvertrekken en slaapvertrekken. We hebben een soort natuurlijke reflex, een habitus, om het te doen zoals we altijd hebben gedaan. Ooit is dat onderscheid ontstaan, het is doorgegeven en het bepaalt hoe we nu handelen. We kunnen het anders doen, maar dat is dan een keuze tegen wat we van nature van culture geneigd zijn te doen.

Voorbeelden

Ik vind het moeilijk zaken uit de Oudheid aan te wijzen die ons leven nog steeds vormen. Als ik het erover heb, wijs ik vaak op ons dagritme. We hebben allemaal verschillende circadiaanse ritmes maar toch is onze hele samenleving ingericht op ochtendmensen. Dat is een erfenis uit een agrarische samenleving, waarin het gros van de mensen met de kippen op stok ging en opstond om de koeien te melken. Maar veel verder dan dit voorbeeld kom ik eigenlijk niet en ik ben me ervan bewust dat dit eerder iets uit de Prehistorie is dan uit de Oudheid.

De Blois en Van der Spek geven andere voorbeelden.

  • De grote monotheïstische godsdiensten: dat is inmiddels zo’n wijd conglomeraat aan ideeën dat je elk denkbeeld én zijn tegendeel eraan kunt ophangen. De drie godsdiensten zijn vooral zélf gevormd door de samenlevingen waarin ze bestaan.
  • Bouwkunst, beeldende kunsten, letterkunde: hier is geen sprake van invloed maar van inspiratie – de actieve keuze van iemand in een latere periode om aansluiting te zoeken bij het verleden. Dit is dus het tegengestelde van invloed, die er altijd is en die je ondergaat, tenzij je er een keuze tegen maakt.
  • Recht: we hebben de vormentaal ontleend aan de Romeinse wereld maar drukken daarmee een volkomen andere inhoud uit.
  • Filosofie: idemdito, maar dan met Grieken.
  • Opvoeding in de Griekse en Romeinse cultuur: tautologie (“We zijn gevormd door de antieke cultuur omdat we mensen opvoeden in de antieke cultuur”)
  • Wetenschap: definitiekwestie.

Vorm en inhoud

Wat volgens mij het geval is, is dat er in de religie, bouwkunst, beeldende kunsten, recht en filosofie antieke vormentalen bestaan die we nog altijd hanteren, hoewel de inhoud aan vormende krachten wezenlijk anders is. Ik denk dat te verdedigen valt dat die inhoud – zeg gemakshalve: de westerse beschaving – is ontstaan tijdens de Renaissance van de Twaalfde Eeuw of de Verlichting. Dit geldt niet voor trivialiteiten als slaapkamers, maar de echt grote gedachten van onze tijd, die ons gedrag werkelijk beïnvloeden, zijn niet antiek.

(Tussen haakjes: de ironie dat ik hier een Aristoteliaans onderscheid tussen vorm en inhoud gebruik om iets uit te leggen, ontgaat me niet.)

(Nog een tussen haakje: u merkt dat ik de islamitische cultuur uit het verhaal weglaat. Dat is omdat die, kort door de bocht, ook een kant heeft die het klassieke erfgoed afwees en haar creatieve kant juist dáár zit. Dit is ook waar haar bijdrage aan de westerse beschaving het sterkst is.)

(Nog een tussen haakjes: het gemakzuchtige argument dat alle denken over culturele continuïteiten ontaardt in essentialisme, is precies dat – gemakzuchtig.)

Besluit

Ik denk dan ook dat De Blois en Van der Spek iets anders hadden moeten schrijven: de Europese cultuur heeft de afgelopen eeuwen inspiratie ontleend aan de Joods-Grieks-Romeinse cultuur en hun voorgangers in Egypte en Mesopotamië. Het is een latere keuze geweest om op de Oudheid terug te grijpen en de grenzen van de Oudheid zijn niet die van het object dat onze cultuur vormt, maar zijn de grenzen die het kennend subject eraan oplegt.

In gewone mensentaal: de Oudheid van De Blois en Van der Spek is simpelweg wat we in West-Europa altijd de Oudheid hebben genoemd. De grenzen van de wetenschappelijke vakgebieden zijn nu eenmaal historisch gegroeid.

[Dit stuk verscheen oorspronkelijk op de Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
Perzen, Grieken en pseudohistorici (6)

In het vorige stukje toonde ik hoe Eduard Meyer – het had echter iedereen kunnen zijn – betekenis geeft aan Read more

Bruce Malina

Neem de Quichot. Waar gaat die tekst over? Menigeen zal het erop houden dat het een opstapeling van dwaasheden is. Ik Read more

Structuur en cultuur

Zo rond 1970, zo heb ik ooit eens ergens gelezen, inventariseerde een cultureel antropoloog – misschien was het Roy Rappaport Read more

Een Macedonisch-Babylonische stad: Seleukeia

Beeldje van een rustende vrouw uit Seleukeia (Metropolitan Museum, New York) In de twee stukjes van gisteren heb ik geschreven Read more


Categoriën: Algemeen