De familie van Jezus

5 december 2020

Het Nieuwe Testament bevat twee kerstverhalen. In het evangelie van Mattheüs komt Jezus ter wereld in Bethlehem (in Judea) en vestigen zijn ouders zich later te Nazareth (in Galilea). In het evangelie van Lukas wonen Jezus’ ouders in Nazareth en trekken ze in verband met een Romeinse volkstelling naar Bethlehem. In het eerste evangelie is de beweging dus van zuid naar noord en in het andere van noord naar zuid. De verklaring is natuurlijk simpel: Jezus kwam uit Nazareth terwijl de messias uit Bethlehem behoorde te komen, zodat beide auteurs een manier verzonnen om de geboorte te laten plaatsvinden waar het behoorde te zijn gebeurd.

Mattheüs vertelt dat Maria zwanger werd toen ze was verloofd met Jozef, maar nog voordat ze gingen samenwonen. Die voorhuwelijkse periode is het onderwerp van verschillende bepalingen uit het Mishna-traktaat Ketubot (“huwelijkscontracten”), waaruit blijkt dat de verloofden een jaar de tijd kregen om zich voor te bereiden op hun nieuwe levensfase. Verder weten we dat de leeftijd van een verloving voor de vrouw rond de twaalfde verjaardag lag. We moeten ons Maria dus voorstellen als een puber.

Incompleet gezin

Omdat Jozef, haar man, rechtschapen was en haar niet in opspraak wilde brengen, dacht hij er over in stilte van haar te scheiden.

Verbroken verlovingen komen aan de orde in het Mishna-traktaat Nedarim (“geloftes”). Daarin is voortdurend sprake van de rol van zowel de aanstaande echtgenoot als de vader van de bruid. Die laatste ontbreekt in Mattheüs’ verhaal, hoewel Maria nog in het ouderlijk huis woonde. Nu is het gevaarlijk uit het ontbreken van een vermelding af te leiden dat iets er niet is geweest, maar gegeven de nadruk in Nedarim en gegeven het feit dat Mattheüs de Joodse regelgeving goed kent, valt te overwegen dat Maria kwam uit een incompleet gezin.

Vaak wordt gezegd dat Jozef een oude man is geweest, die moet zijn overleden toen Jezus jong was, aangezien deze wordt aangeduid als “zoon van Maria” en niet – zoals je zou verwachten – als “zoon van Jozef”. Dat Jozef vroeg is overleden, is echter moeilijk vol te houden. Het Mattheüsevangelie noemt als broers van Jezus een Jakobus, een Jozef Junior, een Simon en een Judas plus enkele zusters, meervoud. Het gezin telde minimaal zeven kinderen, wat suggereert dat Jozef Senior wel enige tijd in leven is gebleven. (Theorieën dat het gebruikte woord voor broers, ἀδελφοί, ook slaat op halfbroers, schijnen te zijn geformuleerd om een oude traditie te redden dat Maria maagd is gebleven. Ik laat het oordeel over aan classici.)

Namen, namen, namen

Jakobus, Jezus, Jozef, Judas, Maria en Simon. Omdat deze namen zijn vertaald naar het Nederlands vanuit het Grieks, herkennen we misschien niet meteen wat hier feitelijk staat. De Nederlandse weergave van de oorspronkelijke, Hebreeuwse namen is misschien verhelderender: Jakob, Jozua, Jozef, Juda, Miriam, Simon.

Dit zijn allemaal personages uit de eerste boeken van de Bijbel, de Wet van Mozes. Jezus is geboren in een familie die hechtte aan een jodendom dat teruggreep op de tijd vóór de farizeeën, vóór het hellenisme, vóór het dualisme, vóór de profeten, ja zelfs vóór de tempel. Het helpt misschien verklaren waarom Jezus’ relatie tot de tempel, zacht uitgedrukt, gespannen was.

Mozes

Terug naar Mattheüs’ verhaal. Jozef Senior heeft, zoals we zagen, besloten niet met Maria te trouwen, maar een engel verschijnt en legt uit dat Maria zwanger is van de Heilige Geest. Als Jozef wakker wordt, besluit hij Maria niet te verstoten en met haar te gaan samenwonen.

De Heilige Geest is hier niet per se de derde persoon van de Drie-Eenheid, hoe graag ik dat vandaag ook zou zeggen. In de joodse literatuur is de Heilige Geest meer de aanduiding voor Gods permanente aanwezigheid, vooral in mensen met profetische gaven. Mattheüs presenteert Maria’s zwangerschap dus met een woord dat de geboorte van een profeet suggereert. Een drievuldigheidstheologie valt er eigenlijk niet op te bouwen.

Een Jood die dit verhaal hoorde, zal hebben gedacht aan Amram, de vader van Mozes. Ik veronderstel bekend dat in Exodus de koning van Egypte opdracht had gegeven tot een kindermoord. Logisch dat Amram zich zorgen maakte, maar toen hij eens bezorgd in slaap was gevallen, liet God hem in een droom weten dat alles goed zou komen. (Deze legende is te vinden in JosephusJoodse Oudheden.) Mattheüs heeft Jezus dus willen portretteren als een nieuwe Mozes en zal dat later uitwerken als hij het heeft over de kindermoord in Betlehem en Jezus’ optreden als nieuwe wetgever (de Bergrede).

De zwangere maagd

Tot slot nog even de precieze woorden waarmee de engel – overigens een personage dat we vooral bekend is uit de apocalyptische literatuur – Jozef geruststelde. Die moest zijn zoon Jezus noemen (Yehoshua = God redt)

opdat vervuld wordt wat de Heer gesproken heeft door de profeet [Jesaja], die zegt: “zie, de maagd zal zwanger worden en een zoon ter wereld brengen en men zal hem de naam Immanuël geven.”

Er is al vaker op gewezen dat hier een vertaalprobleempje zit. De geciteerde regel is Jesaja 7.14, waar in het Hebreeuws alma staat, de aanduiding voor een ongetrouwde vrouw. Jesaja zal daarmee naar deze of gene Judese prinses of koningin hebben verwezen, maar de Immanuël waar hij op doelde, heeft de geschiedenisboeken niet gehaald, althans niet onder die naam. Mattheüs kent de Griekse Jesaja-tekst, waarin alma is vertaald als parthenos. Dat woord verwijst niet alleen naar een ongetrouwde vrouw, maar betekent ook maagd.

Hier is het aanknopingspunt van het leerstuk van de maagdelijke geboorte, dat een eeuw na Mattheüs voor het eerst is te vinden in de tekst die bekendstaat als De geboorte van Maria of het Proto-Evangelie van Jakobus. Dat is ook de tekst waar voor het eerst wordt geopperd dat de broers en zussen van Jezus eigenlijk halfbroers zijn, een idee dat dus nogal invloedrijk is gebleken.

[Het bericht De familie van Jezus verscheen oorspronkelijk op Mainzer Beobachter.]

Deel dit blog:
Gabriël en Maria

Het mooiste gevelsteentje van Amsterdam is ook een van de oudste: het dateert uit 1571, bevindt zich aan de buitenzijde Read more

Twee Armeense duiven

Dit wonderlijke reliëf komt uit Koghb in het uiterste noorden van Armenië. Het ligt dichter bij de Georgische hoofdstad Tblisi Read more

De Bergrede (6)

Vandaag even een stukje in mijn reeks over het Nieuwe Testament, meer specifiek over de Bergrede, nog meer specifiek over Read more

De Bergrede (5): de lichtmetafoor

Tijd om het weer eens over de Bergrede te hebben, en dan meer in het bijzonder over de lichtmetafoor. Die Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom