De eindtijdverwachting van Handelingen

Christus, met links en rechts van hem vertegenwoordigers van de joodse en heidens christenen (Santa Pudenziana, Rome).
21 maart 2021

Misschien is het zinvol om in mijn reeks over het Nieuwe Testament eens te kijken voorbij de evangeliën en het leven van Jezus om te zien wat er later gebeurde. De hoofdlijn zal u bekend zijn. Na Jezus’ optreden zetten de apostelen de missie voort en enkelen van hen predikten dat ook anderen dan de Joden deel konden hebben aan het Verbond. Deze laatsten zouden in het christendom steeds meer gaan overheersen en in de loop van de tweede eeuw verdwijnen de “christenen uit het jodendom” geheel, al waren er nog rond 400 n.Chr. bisschoppen die hun gemeentes waarschuwden tegen synagogebezoek.

Paulus versus Handelingen

Wie de eerste generatie niet-Joodse christenen waren, is minder duidelijk. We hebben over maar één zo’n verkondiger werkelijk informatie, namelijk Paulus, en juist over hem is veel onduidelijk. In zijn eigen brieven omschrijft hij zijn positie als die van apostel en richt hij zich tot de heidenen; in de Handelingen van de Apostelen is hij nu net geen apostel en richt hij zich tot de “godvrezenden”, dat wil zeggen heidenen die met het jodendom sympathiseerden maar de Wet van Mozes niet of onvolledig volgden.

Er zijn diverse redenen om Handelingen in dit opzicht niet serieus te nemen. De tekst lijkt te veel op de geromantiseerde levensbeschrijvingen van reislustige Griekse filosofen, zoals de Pythagorasbiografieën en FilostratosLeven van Apollonios. Zelfs een schipbreuk, der stoplappen stoplap in de Grieks-Romeinse fictie, ontbreekt niet. Een ander punt is het conflict dat ontstond over de Wet van Mozes: volgens Paulus’ brieven konden niet-Joden zonder nadere eisen toetreden tot het Verbond, de Handelingen noemen echter enkele toelatingseisen.

Handelingen als bron

We hebben hier een klassiek voorbeeld van het onderscheid tussen enerzijds een primaire bron, zoals de documentatie door de betrokkenen zelf of ooggetuigenverslagen, en anderzijds een secundaire bron, die wat verderop staat. Normaalgesproken laat een historicus bij een conflict tussen primaire en secundaire bronnen de laatste liggen, wat bekendstaat als “eliminatie van een bron”. Je kunt de Handelingen niet gebruiken als voornaamste bron van informatie.

Dat wil niet zeggen dat Handelingen niet kan helpen om de leefwereld van de eerste generatie christenen te doorgronden. Zelfs als de schets van een groep mensen die alles gemeenschappelijk bezat geïdealiseerd is, toont het een norm van wat deze mensen verwachtten dat christenen zouden zijn. En let wel: de sekte van de Dode-Zee-rollen toont dat dit soort groepen reëel bestonden.

Het herstel van Israël

En juist dan is het begin significant. Na een korte proloog lezen we dat de uit de dood opgestane Jezus iets vertelt:

‘Ga niet weg uit Jeruzalem, maar blijf daar wachten tot de belofte van de Vader, waarover jullie van mij hebben gehoord, in vervulling zal gaan. Johannes doopte met water, maar binnenkort worden jullie gedoopt met de heilige Geest.’

Zij die bijeengekomen waren, vroegen hem: ‘Heer, gaat u dan binnen afzienbare tijd het koningschap over Israël herstellen?’ (Handelingen 1.4-6; NBV)

We zien hier dezelfde eindtijdverwachting die tijdens het leven van Jezus heeft bestaan: binnenkort zou er iets gaan gebeuren, Israël zou worden hersteld en Jezus zou het koningschap opnieuw uitoefenen. Veel messiaanser kan het niet. De eindtijdverwachting was voor de toehoorders en lezers van Handelingen nog volkomen reëel.

 

Deel dit blog:
De Bergrede: christenvervolging

In mijn reeks over de Bergrede nu de laatste van de zaligsprekingen waarmee deze compositie begint. Dit is de tekst Read more

Was Mohammed een massamoordenaar?

Wie niks van hem moet hebben, wil nog wel eens beweren dat de profeet Mohammed een pedofiel, een krijgsheer en Read more

Nieuws of geen nieuws uit Qumran

Eigenlijk had ik vandaag weer eens willen schrijven over het Nieuwe Testament, want ik beleef veel plezier aan het lezen Read more

Was Mohammed een krijgsheer?

U hoeft tegenwoordig niet lang te zoeken om mensen te vinden die menen dat de profeet Mohammed een ‘krijgsheer’ was. Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom