De eindtijdverwachting van Handelingen

Christus, met links en rechts van hem vertegenwoordigers van de joodse en heidens christenen (Santa Pudenziana, Rome).
21 maart 2021

Misschien is het zinvol om in mijn reeks over het Nieuwe Testament eens te kijken voorbij de evangeliën en het leven van Jezus om te zien wat er later gebeurde. De hoofdlijn zal u bekend zijn. Na Jezus’ optreden zetten de apostelen de missie voort en enkelen van hen predikten dat ook anderen dan de Joden deel konden hebben aan het Verbond. Deze laatsten zouden in het christendom steeds meer gaan overheersen en in de loop van de tweede eeuw verdwijnen de “christenen uit het jodendom” geheel, al waren er nog rond 400 n.Chr. bisschoppen die hun gemeentes waarschuwden tegen synagogebezoek.

Paulus versus Handelingen

Wie de eerste generatie niet-Joodse christenen waren, is minder duidelijk. We hebben over maar één zo’n verkondiger werkelijk informatie, namelijk Paulus, en juist over hem is veel onduidelijk. In zijn eigen brieven omschrijft hij zijn positie als die van apostel en richt hij zich tot de heidenen; in de Handelingen van de Apostelen is hij nu net geen apostel en richt hij zich tot de “godvrezenden”, dat wil zeggen heidenen die met het jodendom sympathiseerden maar de Wet van Mozes niet of onvolledig volgden.

Er zijn diverse redenen om Handelingen in dit opzicht niet serieus te nemen. De tekst lijkt te veel op de geromantiseerde levensbeschrijvingen van reislustige Griekse filosofen, zoals de Pythagorasbiografieën en FilostratosLeven van Apollonios. Zelfs een schipbreuk, der stoplappen stoplap in de Grieks-Romeinse fictie, ontbreekt niet. Een ander punt is het conflict dat ontstond over de Wet van Mozes: volgens Paulus’ brieven konden niet-Joden zonder nadere eisen toetreden tot het Verbond, de Handelingen noemen echter enkele toelatingseisen.

Handelingen als bron

We hebben hier een klassiek voorbeeld van het onderscheid tussen enerzijds een primaire bron, zoals de documentatie door de betrokkenen zelf of ooggetuigenverslagen, en anderzijds een secundaire bron, die wat verderop staat. Normaalgesproken laat een historicus bij een conflict tussen primaire en secundaire bronnen de laatste liggen, wat bekendstaat als “eliminatie van een bron”. Je kunt de Handelingen niet gebruiken als voornaamste bron van informatie.

Dat wil niet zeggen dat Handelingen niet kan helpen om de leefwereld van de eerste generatie christenen te doorgronden. Zelfs als de schets van een groep mensen die alles gemeenschappelijk bezat geïdealiseerd is, toont het een norm van wat deze mensen verwachtten dat christenen zouden zijn. En let wel: de sekte van de Dode-Zee-rollen toont dat dit soort groepen reëel bestonden.

Het herstel van Israël

En juist dan is het begin significant. Na een korte proloog lezen we dat de uit de dood opgestane Jezus iets vertelt:

‘Ga niet weg uit Jeruzalem, maar blijf daar wachten tot de belofte van de Vader, waarover jullie van mij hebben gehoord, in vervulling zal gaan. Johannes doopte met water, maar binnenkort worden jullie gedoopt met de heilige Geest.’

Zij die bijeengekomen waren, vroegen hem: ‘Heer, gaat u dan binnen afzienbare tijd het koningschap over Israël herstellen?’ (Handelingen 1.4-6; NBV)

We zien hier dezelfde eindtijdverwachting die tijdens het leven van Jezus heeft bestaan: binnenkort zou er iets gaan gebeuren, Israël zou worden hersteld en Jezus zou het koningschap opnieuw uitoefenen. Veel messiaanser kan het niet. De eindtijdverwachting was voor de toehoorders en lezers van Handelingen nog volkomen reëel.

 

Deel dit blog:
De roeping van de eerste leerlingen (2)

Als we kijken naar de tekst die ik zojuist plaatste, valt meteen op dat Lukas het verhaal van Jezus’ roeping Read more

Heilige katten, een zaak van levensbelang in Egypte

  Waarom zijn heilige katten een zaak van levensbelang in Egypte? Om op die vraag te kunnen antwoorden keren we Read more

Koning van de vier windstreken

Ik blog de laatste tijd over het handboek waarmee ik in mijn eerste jaar aan de universiteit oude geschiedenis leerde, Een Read more

MoM | Digitale paleografie

Om met de deur in huis te vallen: ik heb uw hulp nodig – daarover straks meer. Eerst wat context, Read more


Categoriën: Christendom, Jodendom